Giriş
“İzm” ekiyle ifade edilen kavramlar, insanlığın dünyayı anlama, açıklama ve dönüştürme çabasının düşünsel izlerini taşır. Felsefeden siyasete, sanattan bilime, etik tartışmalardan toplumsal hareketlere kadar uzanan bu kavramlar; yalnızca belirli görüşleri adlandırmakla kalmaz, aynı zamanda tarihsel bağlamları, değer yargılarını ve güç ilişkilerini de görünür kılar. Bu yönüyle “izm”ler, bireysel düşüncenin ötesinde, kolektif zihniyetlerin ve dönemsel eğilimlerin kavramsal haritasını sunar.
Bu rehber, “izm”leri mutlak doğrular ya da kapalı ideolojik sistemler olarak değil; belirli sorunlara verilmiş düşünsel cevaplar olarak ele alır. Aynı “izm”, farklı tarihsel ve toplumsal koşullarda ilerici, eleştirel veya baskıcı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle sözlükte yer alan kavramlar, savunulması ya da reddedilmesi gereken doktrinler olarak değil, anlaşılması gereken düşünce çerçeveleri olarak sunulmuştur.
İzm’ler Rehberi, tek bir disipline veya bakış açısına bağlı kalmaksızın; felsefi, siyasal, sosyolojik, kültürel ve teknolojik yaklaşımları bir araya getirmeyi amaçlar. Alfabetik yapı, okuyucunun belirli bir kavrama hızlıca erişmesini sağlarken; açıklamalar, kavramların temel varsayımlarını, kullanım alanlarını ve düşünsel bağlamlarını özetlemeye odaklanır. Böylece rehber, hem temel bilgi edinmek isteyen okuyucular hem de kavramsal netlik arayan araştırmacılar için işlevsel bir başvuru kaynağı niteliği taşır.
Bu sözlük, “kaç tane izm vardır?” sorusuna kesin bir yanıt verme iddiası taşımaz. Aksine, “izm”lerin sayıca sınırsız, tarihsel olarak değişken ve sürekli yeniden üretilen yapılar olduğunu kabul eder. Bu nedenle rehber, kapsayıcı ama seçici, geniş ama düzenli bir yaklaşım benimser. Yer verilen kavramlar; düşünce tarihinde etkili olmuş, güncel tartışmalarda karşılığı bulunan veya ütopya–distopya, ideoloji, iktidar ve toplum tartışmalarıyla doğrudan ilişkili olan “izm”lerden oluşur.
Son olarak bu çalışma, okuyucuyu belirli bir düşünceye yönlendirmeyi değil; farklı düşünce biçimleri arasındaki ilişkileri görmeye, kavramları karşılaştırmaya ve eleştirel düşünme becerisini geliştirmeye davet eder. İzm’ler Rehberi, düşünsel çoğulluğun bir haritası olarak, dünyayı tek bir açıklamaya indirgemeden anlamaya çalışan herkes için açık bir referans noktası olmayı hedefler.
A
Abolisyonizm
Köleliğin ve benzeri insanlık dışı kurumların tamamen ortadan kaldırılmasını savunan siyasal ve ahlaki yaklaşımdır.
Absolütizm
Siyasal iktidarın sınırlandırılmadan tek bir merkezde veya kişide toplanmasını meşru gören yönetim anlayışıdır.
Aktivizm
Toplumsal veya siyasal değişim yaratmak amacıyla bilinçli ve örgütlü eylem pratiğini savunan tutumdur.
Akılcılık (Rasyonalizm)
Bilginin temel kaynağının deneyim değil, insan aklı olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır.
Altruizm
Bireyin kendi çıkarları yerine başkalarının iyiliğini öncelemesini erdem olarak gören ahlaki anlayıştır.
Ampirizm
Bilginin doğuştan değil, deneyim ve gözlem yoluyla kazanıldığını savunan epistemolojik görüştür.
Anarşizm
Devlet, hiyerarşi ve zorlayıcı otorite biçimlerinin gereksiz ve zararlı olduğunu savunan siyasal ideolojidir.
Anarko-kapitalizm
Devletin tamamen ortadan kaldırıldığı, tüm toplumsal ilişkilerin serbest piyasa üzerinden düzenlendiği yaklaşımı ifade eder.
Anarko-komünizm
Devletsiz, sınıfsız ve ortak mülkiyete dayalı bir toplum düzenini savunan anarşist ideolojidir.
Anarko-sendikalizm
Toplumsal örgütlenmenin sendikalar aracılığıyla gerçekleşmesini öngören anarşist yaklaşımdır.
Anti-emperyalizm
Ekonomik, askerî veya kültürel emperyal yayılmacılığa karşı duruşu ifade eder.
Anti-faşizm
Faşist ideolojilere ve otoriter milliyetçiliğe karşı mücadeleyi savunan politik tutumdur.
Antimilitarizm
Askerî gücün yüceltilmesine ve savaşın meşrulaştırılmasına karşı çıkan düşünce sistemidir.
Antroposentrizm
İnsanı evrenin ve ahlaki değerlendirmenin merkezine yerleştiren dünya görüşüdür.
Apateizm
Tanrı’nın varlığı veya yokluğu meselesini anlamsız ya da önemsiz gören tutumdur.
Aristokrasizm
Yönetimin seçkin, erdemli veya soylu bir azınlık tarafından yürütülmesini savunan anlayıştır.
Ateizm
Tanrı veya tanrıların varlığını reddeden felsefi ve dünya görüşüdür.
Avangardizm
Sanatta ve düşüncede geleneksel formları reddederek radikal yenilik arayışını savunan yaklaşımdır.
Avrasyacılık
Avrupa ve Asya merkezli jeopolitik ve kültürel birlik fikrini savunan ideolojik yaklaşımdır.
Atomizm
Gerçekliğin bölünemez temel parçacıklardan oluştuğunu savunan felsefi görüştür.
B
Barbarizm
Medeniyet karşıtı, ilkel ya da düzen dışı yaşam biçimlerini olumlayan yaklaşımı ifade eder.
Behaviorizm
İnsan davranışlarını yalnızca gözlemlenebilir tepkiler üzerinden açıklayan psikolojik yaklaşımdır.
Bencillik (Egoizm)
Ahlaki eylemin temel ölçütünün bireyin kendi çıkarı olduğunu savunan görüştür.
Bireycilik (Individualizm)
Toplumsal yapıdan ziyade bireyin özgürlüğünü ve özerkliğini merkeze alan anlayıştır.
Biyo-merkezcilik
Ahlaki değeri yalnızca insana değil, tüm canlılara atfeden etik yaklaşımdır.
Biyopolitikacılık
İktidarın yaşam süreçleri ve bedenler üzerindeki düzenleyici rolünü vurgulayan yaklaşımdır.
Bolşevizm
Devrimci öncü parti aracılığıyla sosyalist dönüşümü savunan siyasal ideolojidir.
Bürokratikçilik
Toplumsal ve siyasal düzenin katı kurallar ve hiyerarşik idare yoluyla yürütülmesini savunan anlayıştır.
Burjuva-liberalizm
Özel mülkiyet ve piyasa özgürlüğünü temel alan liberal ideolojinin sınıfsal yorumudur.
Bilimcilik (Scientism)
Bilimi tek geçerli bilgi ve hakikat kaynağı olarak kabul eden yaklaşımdır.
Barışçılık (Pasifizm)
Şiddet ve savaşa karşı durarak barışçıl çözümleri savunan etik ve politik görüştür.
Bağımsızlıkçılık
Siyasal veya kültürel bağımsızlığı temel hedef olarak gören ideolojik yaklaşımdır.
Bağnazlık
Belirli bir inanç veya ideolojiye körü körüne bağlılığı ifade eden tutumdur.
Bütüncülük (Holizm)
Bir sistemi parçalarından ziyade bir bütün olarak ele alma yaklaşımıdır.
Batıcılık
Batı kültürü, değerleri ve kurumlarını ilerlemenin ölçütü olarak gören anlayıştır.
Benmerkezcilik
Dünyayı ve değerleri bireyin kendi perspektifinden değerlendiren tutumdur.
Bilinçcilik
Gerçekliğin temelinde bilincin bulunduğunu savunan felsefi görüştür.
Bireyselcilik
Toplumsal sorumluluklardan çok bireysel hak ve özgürlüklere vurgu yapan yaklaşımdır.
Biyo-determinizm
İnsan davranışlarının biyolojik faktörlerce belirlendiğini savunan görüştür.
Biyo-etikçilik
Yaşam bilimleriyle ilgili etik sorunları merkeze alan düşünsel yaklaşımdır.
C
Cinsiyetçilik (Seksizm)
Cinsiyete dayalı hiyerarşi ve ayrımcılığı meşrulaştıran ideolojik tutumdur.
Cinsiyet eşitlikçiliği
Toplumsal cinsiyetler arasında tam eşitliği savunan yaklaşımdır.
Cemaatçilik (Komüniteryanizm)
Bireyden çok topluluk değerlerini ön plana çıkaran siyasal-felsefi görüştür.
Cesaretçilik
Ahlaki erdemler arasında cesareti merkezi konuma yerleştiren etik yaklaşımdır.
Coğrafi determinizm
Toplumsal gelişmelerin coğrafi koşullar tarafından belirlendiğini savunan görüştür.
Çatışmacılık
Toplumu uzlaşmadan çok çatışma üzerinden açıklayan sosyolojik yaklaşımdır.
Cezalandırıcılık
Toplumsal düzenin cezalar yoluyla sağlanabileceğini savunan anlayıştır.
Çevrecilik
Doğal çevrenin korunmasını temel bir toplumsal sorumluluk olarak gören yaklaşımdır.
Çokkültürcülük
Bir toplum içinde farklı kültürlerin bir arada var olmasını savunan görüştür.
Çoğunlukçuluk
Kararların çoğunluğun iradesine dayanmasını esas alan anlayıştır.
Çöküşçülük
Uygarlığın gerileme ve çözülme sürecinde olduğunu savunan düşüncedir.
Çıkarcılık
Toplumsal ilişkilerin temelinde çıkar hesaplarının bulunduğunu öne süren yaklaşımdır.
Çizgiselcilik
Tarihin doğrusal ve ilerlemeci bir çizgide ilerlediğini savunan görüştür.
Cezasızlıkçılık
Cezanın caydırıcı olmadığı veya gereksiz olduğu düşüncesine dayanan yaklaşımdır.
Cinsiyet nötralizmi
Toplumsal cinsiyet farklarının etkisizleştirilmesini savunan anlayıştır.
Cinsiyet determinizmi
Davranışların biyolojik cinsiyetle belirlendiğini öne süren görüştür.
Cevhercilik
Varlığın değişmez bir öz veya cevherden oluştuğunu savunan felsefi yaklaşımdır.
Nedenselcilik (Causalizm)
Her olayın belirli nedenlere dayandığını savunan düşünce sistemidir.
Tüketimcilik (Consumerism)
Tüketimi toplumsal yaşamın merkezine yerleştiren yaklaşımı ifade eder.
Ç
Türkçede özgün “izm” sayısı sınırlı olduğundan, yerleşik karşılıklar ve akademik kullanımlar esas alınmıştır.
Çevrecilik
Doğanın korunmasını ahlaki ve siyasal bir zorunluluk olarak gören yaklaşımdır.
Çokkültürcülük
Farklı kültürel kimliklerin eşit biçimde tanınmasını savunan anlayıştır.
Çoğulculuk
Toplumda birden fazla görüş ve değer sisteminin meşru olduğunu kabul eden yaklaşımdır.
Çatışmacılık
Toplumsal yapıyı çıkar çatışmaları üzerinden analiz eden görüştür.
Çöküşçülük
Modern uygarlığın kaçınılmaz bir çöküş sürecinde olduğunu savunan düşüncedir.
Çizgiselcilik
Zaman ve tarihin tek yönlü ilerlediğini kabul eden anlayıştır.
Çıkarcılık
İnsan davranışlarının temel motivasyonunun çıkar olduğu görüşüdür.
Çevre-merkezcilik
İnsanı değil ekosistemi merkeze alan etik yaklaşımdır.
Çevresel determinizm
Toplumsal gelişmelerin çevresel koşullarca belirlendiğini savunur.
Çelişkicilik
Gerçekliğin temelinde çelişkilerin bulunduğunu kabul eden yaklaşımdır.
Çözümcülük
Toplumsal sorunlara pratik ve sonuç odaklı çözümler geliştirmeyi esas alır.
Çeşitlilikçilik
Farklılıkların korunmasını ve teşvik edilmesini savunan anlayıştır.
Çevreci feminizm
Kadın özgürlüğü ile çevre mücadelesini birlikte ele alan yaklaşımdır.
Çatışma realizmi
Uluslararası ilişkileri güç ve çatışma temelinde açıklayan görüştür.
Çoğunlukçuluk
Siyasal meşruiyeti sayısal çoğunluğa dayandıran anlayıştır.
Çevre ahlakçılığı
İnsan-doğa ilişkisini etik çerçevede ele alan yaklaşımdır.
Çevre realizmi
Çevresel sorunları idealizmden ziyade gerçekçi politikalarla ele alır.
Çatışma teorisyenliği
Toplumsal analizde çatışmayı temel alan kuramsal tutumdur.
Çevre aktivizmi
Çevresel sorunlara karşı doğrudan eylemi savunan yaklaşımdır.
Çevresel adaletçilik
Çevresel yüklerin adil dağılımını savunan görüştür.
D
Darwinizm
Türlerin doğal seçilim yoluyla evrimleştiğini savunan biyolojik kuramdır.
Dekonstrüktivizm
Metinlerdeki sabit anlamları çözerek gizli varsayımları açığa çıkarmayı amaçlayan eleştirel yaklaşımdır.
Demokratizm
Siyasal meşruiyetin halk iradesine dayanması gerektiğini savunan anlayıştır.
Determinizm
Tüm olayların önceden belirlenmiş neden–sonuç ilişkileriyle gerçekleştiğini öne süren görüştür.
Devrimcilik
Toplumsal ve siyasal değişimin köklü ve ani dönüşümlerle gerçekleşmesini savunan tutumdur.
Dinselcilik (Teokratisizm bağlamı)
Dini ilkelerin toplumsal ve siyasal düzenin temeli olması gerektiğini savunan anlayıştır.
Diyalektikçilik
Gerçekliği karşıtlıklar ve çelişkiler üzerinden açıklayan düşünce biçimidir.
Diyalektik Materyalizm
Toplumsal ve tarihsel gelişimi maddi koşullar ve sınıf çatışmalarıyla açıklayan felsefi yaklaşımdır.
Dogmatizm
Belirli inanç veya düşüncelerin sorgulanmadan mutlak doğru kabul edilmesidir.
Doğalcılık (Natüralizm)
Doğa yasalarının gerçekliği açıklamak için yeterli olduğunu savunan yaklaşımdır.
Doğrudancılık
Dolaylı temsil yerine doğrudan katılımı savunan siyasal anlayıştır.
Dualizm
Gerçekliğin zihin–madde gibi iki ayrı tözden oluştuğunu savunan felsefi görüştür.
Duyumculuk (Sensualizm)
Bilginin temel kaynağının duyular olduğunu öne süren yaklaşımdır.
Düzenbazlık (Makyavelizm bağlamı)
Amaç uğruna her aracın meşru sayılabileceğini savunan güç merkezli tutumdur.
Devletçilik (Statizm)
Devletin ekonomik ve toplumsal hayatta merkezi rol üstlenmesini savunan anlayıştır.
Dışlayıcılık
Toplumsal kimlikleri dar ve kapalı biçimde tanımlayan ideolojik tutumdur.
Dekadansizm
Kültürel ve ahlaki çöküşü vurgulayan düşünsel ve sanatsal yaklaşımdır.
Deneycilik (Ampirizm)
Bilginin deneyimle kazanıldığını savunan epistemolojik görüştür.
Duyguculuk (Emotivizm)
Ahlaki yargıların duygusal tepkilerden ibaret olduğunu öne süren yaklaşımdır.
Dönüşümcülük
Toplumun sürekli değişim ve yeniden yapılanma içinde olduğunu savunan anlayıştır.
E
Egalitaryanizm
Toplumsal ve siyasal eşitliği temel ilke olarak benimseyen yaklaşımdır.
Ekofeminizm
Kadınların baskılanması ile doğanın sömürülmesi arasında ilişki kuran düşünce akımıdır.
Ekosentrizm
İnsanı değil ekosistemi ahlaki değerlendirmenin merkezine alan yaklaşımdır.
Eleştirel Teori
Toplumsal yapıları yalnızca açıklamakla kalmayıp dönüştürmeyi amaçlayan kuramsal yaklaşımdır.
Empirizm
Bilginin deney ve gözleme dayandığını savunan felsefi görüştür.
Endüstriyalizm
Sanayi üretimini toplumsal gelişmenin temel motoru olarak gören anlayıştır.
Eşitlikçilik
Toplumsal fırsat ve hakların eşit dağıtılmasını savunan ideolojidir.
Etnosentrizm
Kendi kültürünü üstün ve merkezî kabul eden bakış açısıdır.
Evrimcilik
Değişimin aşamalı ve süreklilik gösteren bir süreç olduğunu savunan anlayıştır.
Egzistansiyalizm (Varoluşçuluk)
İnsanın özünü değil, varoluşunu ve seçimlerini merkeze alan felsefi akımdır.
Eklektisizm
Farklı düşünce sistemlerinden seçmeci biçimde yararlanmayı savunan yaklaşımdır.
Elitizm
Toplumu yönlendirme yetkisinin seçkin bir azınlığa ait olduğunu savunan anlayıştır.
Emperyalizm
Siyasal ve ekonomik yayılmacılığı meşru gören ideolojidir.
Erdemcilik
Ahlakı karakter ve erdemler üzerinden tanımlayan etik yaklaşımdır.
Eşitlikçi Feminizm
Kadın ve erkek arasında tam hak eşitliğini savunan feminist yaklaşımdır.
Ekonomizm
Toplumsal olayları ağırlıklı olarak ekonomik etkenlerle açıklayan yaklaşımdır.
Enstrümantalizm
Bilgiyi hakikatten çok işe yararlılığı üzerinden değerlendiren görüştür.
Entropizm
Düzensizlik ve çözülmenin kaçınılmazlığını vurgulayan yaklaşımdır.
Evrenselcilik
Ahlaki ve toplumsal ilkelerin evrensel geçerliliği olduğunu savunan anlayıştır.
Eko-merkezcilik
Doğal dengeyi insan çıkarlarının önüne koyan etik görüştür.
F
Faşizm
Aşırı otoriterlik, milliyetçilik ve lider kültünü merkeze alan siyasal ideolojidir.
Feminizm
Toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini eleştirerek eşitliği savunan düşünce akımıdır.
Fideizm
İnancı aklın önüne koyan teolojik yaklaşımdır.
Formalizm
İçerikten ziyade biçim ve yapıyı merkeze alan estetik ve kuramsal yaklaşımdır.
Fütürizm
Geleceği, teknolojiyi ve hızı yücelten sanat ve düşünce akımıdır.
Faydacılık (Utilitarizm)
Ahlaki değeri en yüksek toplam faydaya göre ölçen etik yaklaşımdır.
Federalizm
Yetkinin merkezi ve yerel yönetimler arasında paylaşıldığı siyasal sistemdir.
Fonksiyonalizm
Toplumsal kurumları işlevleri üzerinden analiz eden sosyolojik yaklaşımdır.
Fundamentalizm
Dini veya ideolojik metinlerin mutlak ve değişmez yorumlarını savunan anlayıştır.
Felsefi Realizm
Gerçekliğin insan zihninden bağımsız olarak var olduğunu savunan görüştür.
Felsefi Skeptisizm
Kesin bilginin mümkün olmadığını savunan felsefi yaklaşımdır.
Fideist Etik
Ahlaki doğruların akıldan çok inançla belirlendiğini öne süren görüştür.
Fizikalizm
Her şeyin fiziksel süreçlerle açıklanabileceğini savunan anlayıştır.
Fonksiyonalizm (Zihin felsefesi)
Zihni işlevleri üzerinden tanımlayan felsefi yaklaşımdır.
Feodalizm
Toprağa dayalı hiyerarşik siyasal ve ekonomik düzeni ifade eder.
Faydacı Liberalizm
Bireysel özgürlükleri fayda temelinde gerekçelendiren liberal yaklaşım.
Fenomenoloji
Bilinci ve deneyimi doğrudan betimlemeyi amaçlayan felsefi yöntemdir.
Felsefi Naturalizm
Doğaüstü açıklamaları reddeden felsefi görüştür.
Felsefi Pragmatizm
Doğruyu pratik sonuçlarıyla değerlendiren yaklaşımı ifade eder.
Fütürist Determinizm
Teknolojik ilerlemenin geleceği zorunlu olarak belirlediğini savunan görüştür.
G
Gnostisizm
Kurtuluşun gizli ve özel bilgi yoluyla mümkün olduğunu savunan inanç sistemidir.
Globalizm
Küresel bütünleşmeyi ve sınırların aşılmasını savunan ideolojik yaklaşımdır.
Görecilik (Relativizm)
Doğru ve yanlışın bağlama göre değiştiğini savunan felsefi görüştür.
Gelenekçilik (Tradisyonalizm)
Toplumsal düzenin gelenekler üzerine kurulması gerektiğini savunan anlayıştır.
Gelişimcilik
Toplumların aşamalı olarak ilerlediğini savunan tarih anlayışıdır.
Güç Realizmi
Siyasal ilişkileri güç dengeleri üzerinden açıklayan yaklaşım.
Gözetimcilik
Toplumsal düzenin sürekli denetimle sağlanabileceğini savunan anlayıştır.
Gerçekçilik (Realizm)
Uluslararası ilişkilerde çıkar ve güç unsurlarını merkeze alan yaklaşım.
Geri-dönüşümcülük
Kaynakların yeniden kullanımını ahlaki ve ekonomik zorunluluk olarak görür.
Gönüllülük
Toplumsal katılımın zorunluluk yerine gönüllülükle sağlanmasını savunan tutumdur.
Güdüselcilik
İnsan davranışlarını içsel dürtülerle açıklayan yaklaşım.
Göçmen-merkezcilik
Göç olgusunu toplumsal analizlerin merkezine alan yaklaşım.
Gizemcilik (Mistisizm)
Gerçeğe sezgi ve deneyim yoluyla ulaşılabileceğini savunan düşüncedir.
Geri-kalmışlık teorileri
Toplumlar arası eşitsizliği yapısal nedenlerle açıklayan yaklaşımlar.
Güvenlikçilik
Özgürlükten ziyade güvenliği önceliklendiren siyasal anlayıştır.
Gönenci Feminizm
Kadın refahını ve yaşam kalitesini merkeze alan feminist yaklaşım.
Genelcilik
Özel durumlar yerine genel ilkeleri esas alan düşünce biçimi.
Girişimcilik
Ekonomik faaliyette bireysel risk ve yeniliği yücelten anlayış.
Görevcilik (Deontoloji)
Ahlakı sonuçtan ziyade görev ve yükümlülük üzerinden tanımlar.
Gelecekçilik
Toplumsal planlamayı geleceğe yönelik projeksiyonlar üzerine kurar.
H
Hedonizm
Haz ve mutluluğu yaşamın temel amacı olarak gören etik yaklaşımdır.
Hiyerarşizm
Toplumun doğal veya zorunlu olarak katmanlı bir yapıya sahip olduğunu savunan anlayıştır.
Hobbesçuluk
Güçlü merkezi otoritenin düzen için zorunlu olduğunu savunan siyasal görüştür.
Holizm
Bir sistemi parçalarına indirgemeden bütün olarak değerlendiren yaklaşımı ifade eder.
Hümanizm
İnsanı aklı, iradesi ve ahlaki kapasitesiyle düşüncenin merkezine alan gelenektir.
Hümanist Sosyalizm
Sosyalist ilkeleri insan onuru ve özgürlüğüyle temellendiren yaklaşımı ifade eder.
Hiperrealizm
Gerçekliği aşırı ayrıntı ve simülasyon düzeyinde yansıtan sanatsal akımdır.
Hiperpozitivizm
Bilimsel yöntemin mutlaklaştırıldığı bilgi anlayışını ifade eder.
Heterodoksizm
Yerleşik düşünce sistemlerinden bilinçli sapmayı savunan yaklaşımdır.
Heteronormativizm
Toplumsal cinselliği heteroseksüel normlara göre tanımlayan anlayıştır.
Hiyerarşik Determinizm
Toplumsal rollerin üst-alt ilişkilerle belirlendiğini savunan görüştür.
Halkçılık (Popülizm bağlamı)
Siyaseti “halk” ile “elit” karşıtlığı üzerinden kuran ideolojik tutumdur.
Hızcılık (Dromoloji)
Hızın modern toplumun belirleyici unsuru olduğunu savunan yaklaşım.
Hedonist Utilitarizm
Faydayı haz ölçütüyle değerlendiren etik anlayıştır.
Hukuk Pozitivizmi
Hukuku ahlaktan bağımsız, yazılı kurallar bütünü olarak gören yaklaşımdır.
Hukuk Realizmi
Hukukun pratik uygulamalarla şekillendiğini savunan görüştür.
Hiyerarşik Kolektivizm
Topluluğun çıkarlarını hiyerarşi içinde düzenleyen yaklaşımı ifade eder.
Hegemonyacılık
Kültürel ve ideolojik üstünlüğün kalıcı hâle getirilmesini savunan anlayıştır.
Hümanist Feminizm
Kadın özgürlüğünü evrensel insan hakları çerçevesinde ele alan feminist yaklaşımdır.
Homo Ekonomikusçuluk
İnsanı rasyonel çıkar maksimizasyonu yapan varlık olarak tanımlayan görüştür.
I/İ
İdealizm
Gerçekliğin temelinin madde değil, düşünce veya bilinç olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır.
İdealist Devletçilik
Devleti ahlaki ve rasyonel bir idealin taşıyıcısı olarak gören anlayıştır.
İllüzyonizm
Gerçekliğin algısal bir yanılsama olduğunu vurgulayan yaklaşımı ifade eder.
İntegralizm
Toplumsal bütünlüğü parçalara üstün tutan ideolojik görüştür.
İnkişafçılık
Toplumların kaçınılmaz biçimde geliştiğini savunan ilerlemeci anlayıştır.
İnanççılık (Fideizm bağlamı)
Aklın sınırlarını aşan doğruların inançla kavranabileceğini savunur.
İndividualizm
Toplumsal yapıdan ziyade bireysel özerkliği merkeze alan görüştür.
İndeterminism
Olayların zorunlu nedensellikle belirlenmediğini savunan felsefi yaklaşımdır.
İndirgemecilik (Redüksiyonizm)
Karmaşık olguları daha basit bileşenlere indirerek açıklamayı amaçlar.
İnsanmerkezcilik
Ahlaki ve ontolojik değerlendirmeleri insan ekseninde kuran anlayıştır.
İlerlemecilik
Tarihin ve toplumun sürekli ileriye doğru geliştiğini savunan görüştür.
İktisatçılık (Ekonomizm)
Toplumsal süreçleri öncelikle ekonomik faktörlerle açıklayan yaklaşım.
İradecilik (Volontarizm)
İradenin akıl ve koşullardan üstün olduğunu savunan felsefi görüştür.
İşlevselcilik
Toplumsal kurumları işlevleri üzerinden değerlendiren yaklaşımdır.
İzafiyetçilik (Relativizm)
Doğruların mutlak değil, bağlamsal olduğunu savunan görüştür.
İnsancıl Liberalizm
Bireysel özgürlükleri insan onuru temelinde savunan liberal yaklaşım.
İktidar Merkezcilik
Toplumsal analizleri iktidar ilişkileri üzerinden kuran anlayış.
İmmanentizm
Aşkın olanı reddederek gerçekliği içkin süreçlerle açıklayan görüş.
İnsan Doğası Determinizmi
İnsan davranışlarının değişmez doğa tarafından belirlendiğini savunur.
İzleyicilik (Spektakülcülük)
Toplumu edilgen seyir hâlinde tanımlayan kültürel yaklaşımı ifade eder.
J
Jakobenizm
Merkeziyetçi, radikal ve halk adına hareket ettiğini iddia eden siyasal anlayıştır.
Jingoizm
Aşırı saldırgan ve militarist milliyetçilik biçimini ifade eder.
Jüridikizm
Toplumsal sorunları ağırlıklı olarak hukuk kurallarıyla çözmeyi savunan yaklaşım.
Jestetikçilik
Sanatta anlamdan çok jest ve biçimsel etkiyi öne çıkaran yaklaşım.
Jenerikçilik
Genel kategorileri bireysel farkların önüne koyan anlayıştır.
Jargonculuk
Dilin teknik ve kapalı kullanımını meşrulaştıran tutumdur.
Jenerasyonculuk
Toplumsal değişimi kuşaklar arası farklarla açıklayan yaklaşım.
Jurisprudansiyalizm
Hukukun felsefi temellerini merkeze alan hukuk yaklaşımı.
Jeopolitikçilik
Siyasal gücü coğrafi konum üzerinden açıklayan anlayıştır.
Jeoekonomizm
Küresel ilişkileri ekonomik çıkar ve kaynaklar üzerinden analiz eder.
Jeneratifçilik
Yaratıcılığı ve üretkenliği temel alan düşünce biçimidir.
Jestaltçılık
Algıyı bütünsel yapılar üzerinden açıklayan psikolojik yaklaşımdır.
Jestetik Modernizm
Modern sanatta biçimsel kırılmayı merkeze alan anlayış.
Jargon-merkezcilik
Uzman dilini iktidar aracı olarak kullanan tutum.
Jenerik İdealizm
Soyut ideallerin pratikten üstün tutulduğu yaklaşım.
Jeolojik Determinizm
Toplumsal gelişmeyi yer kabuğu ve doğal yapı üzerinden açıklar.
Juridik Pozitivizm
Hukuku yalnızca yazılı normlara indirger.
Jestetik Radikalizm
Sanatta aşırı biçimsel deneyleri savunan akım.
Jenerik Kolektivizm
Bireyselliği silikleştiren topluluk merkezli anlayış.
Jeo-merkezcilik (Modern bağlam)
Dünya merkezli düşünceyi metaforik olarak kullanan yaklaşım.
K
Kapitalizm
Özel mülkiyet ve serbest piyasa esasına dayalı ekonomik sistemdir.
Kolektivizm
Bireyden çok topluluğun çıkarlarını önceleyen ideolojik yaklaşımdır.
Komünizm
Sınıfsız ve mülkiyetsiz toplum idealini savunan siyasal ideolojidir.
Konservatizm
Toplumsal düzenin geleneksel değerler korunarak sürdürülmesini savunur.
Kozmopolitizm
Ulusal sınırların ötesinde ortak bir insanlık fikrini benimser.
Kültürel Marksizm
Toplumsal eleştiriyi kültürel yapılar üzerinden yürüten Marksist yaklaşım.
Korporatizm
Toplumu meslek ve çıkar grupları temelinde örgütlemeyi savunan anlayıştır.
Konstrüktivizm
Bilgi ve gerçekliğin toplumsal olarak inşa edildiğini savunur.
Kantçılık (Kantianizm)
Ahlakı ödev ve evrensel ilkelere dayandıran felsefi yaklaşımdır.
Klasisizm
Sanatta düzen, ölçü ve dengeyi esas alan estetik anlayıştır.
Kültüralizm
Toplumsal olguları kültür merkezli açıklayan yaklaşım.
Kozmik Determinizm
İnsan yaşamını evrensel düzenle ilişkilendiren görüş.
Kolektifçilik
Bireysel iradeden çok ortak iradeyi ön plana çıkarır.
Kavramsalcılık (Konseptüalizm)
Sanatta fikri nesneden üstün gören yaklaşım.
Korumacılık (Protektionizm)
Ekonomide yerli üretimi dış rekabete karşı savunan anlayış.
Krizcilik
Toplumsal gelişimi krizler üzerinden okuyan yaklaşım.
Kültür Endüstrisi Eleştirisi
Kitle kültürünü ideolojik araç olarak gören yaklaşım.
Kolektif Güvenlikçilik
Güvenliği uluslararası iş birliğiyle sağlamayı savunur.
Kalkınmacılık
Ekonomik büyümeyi toplumsal ilerlemenin ana ölçütü sayar.
Kadercilik (Fatalizm)
Olayların insan iradesi dışında belirlendiğini savunan görüştür.
L
Liberalizm
Bireysel özgürlükleri, hukukun üstünlüğünü ve piyasa ekonomisini temel alan siyasal ve felsefi yaklaşımdır.
Ludizm
Teknolojik gelişmelerin toplumsal ve insani zararlarına karşı çıkan teknoloji eleştirisidir.
Liberal-Muhafazakârlık
Bireysel özgürlükleri geleneksel değerlerle uzlaştırmaya çalışan siyasal yaklaşımdır.
Liberteryenizm
Devlet müdahalesini en aza indirmeyi ve bireysel özerkliği maksimize etmeyi savunan ideolojidir.
Lokalizm
Yerel toplulukları ve yerinden yönetimi merkeze alan yaklaşımı ifade eder.
Legalizm
Toplumsal düzenin katı yasa uygulamalarıyla sağlanabileceğini savunan anlayıştır.
Legitimasyonculuk
İktidarın meşruiyet üretme süreçlerine odaklanan siyasal yaklaşım.
Laiklik (Sekülerizm bağlamı)
Din ile devlet işlerinin ayrılmasını savunan siyasal ilkedir.
Liberal Feminizm
Kadın haklarını bireysel özgürlükler ve hukuki eşitlik temelinde ele alır.
Liberal Sosyalizm
Sosyal adalet hedeflerini liberal değerlerle birleştirmeye çalışan yaklaşım.
Liberal Hümanizm
İnsan onurunu ve bireysel hakları merkeze alan hümanist liberal anlayıştır.
Liderlikçilik
Toplumsal düzenin güçlü lider figürleriyle sağlanabileceğini savunan tutumdur.
Lojisizm
Matematiksel mantığı tüm bilgi alanlarına uygulamayı amaçlayan yaklaşımdır.
Liberal Kurumsalcılık
Uluslararası iş birliğini kurumlar aracılığıyla açıklayan teoridir.
Liberal Realizm
Güç politikalarını liberal çerçevede yorumlayan yaklaşım.
Liberal Milliyetçilik
Ulusal kimliği liberal değerlerle uzlaştırmayı hedefler.
Liberal Plüralizm
Çoklu çıkar gruplarının siyasal meşruiyetini savunur.
Liberal İlerlemecilik
Toplumsal ilerlemeyi özgürlüklerin genişlemesiyle ilişkilendirir.
Liberal Kozmopolitizm
Evrensel insan haklarını ulus sınırlarının ötesine taşır.
Liberal Reformizm
Toplumsal değişimi kademeli ve hukuki yollarla savunan yaklaşım.
M
Marksizm
Toplumsal yapıyı sınıf ilişkileri ve üretim biçimleri üzerinden açıklayan kuramsal sistemdir.
Materyalizm
Gerçekliğin temelinde maddenin bulunduğunu savunan felsefi görüştür.
Modernizm
Akıl, bilim ve ilerleme fikrini merkeze alan kültürel ve düşünsel yaklaşımdır.
Milliyetçilik (Nasyonalizm)
Ulusal kimliği siyasal aidiyetin temeline yerleştiren ideolojidir.
Monarşizm
Siyasal iktidarın tek bir hükümdarda toplanmasını savunan yönetim anlayışıdır.
Minimalizm
Sanatta ve yaşamda sadeliği temel alan estetik ve felsefi yaklaşımdır.
Militarizm
Askerî gücü ve savaşı yücelten siyasal anlayıştır.
Muhafazakârlık (Konservatizm)
Toplumsal düzenin gelenekler korunarak sürdürülmesini savunur.
Makyavelizm
Siyaseti ahlaktan bağımsız, güç odaklı bir alan olarak ele alan yaklaşımdır.
Meritokrasi
Toplumsal konumların yetenek ve başarıya göre dağıtılmasını savunur.
Merkeziyetçilik
Siyasal gücün merkezî otoritede toplanmasını savunan yönetim anlayışı.
Modernist Feminizm
Kadın özgürlüğünü modernleşme ve rasyonellik bağlamında ele alır.
Malthusçuluk
Nüfus artışının kaynak kıtlığına yol açacağını savunan ekonomik görüştür.
Mekanistikçilik
Doğayı ve toplumu makine benzeri süreçlerle açıklayan yaklaşım.
Moralizm
Toplumsal sorunları ahlaki normlar üzerinden değerlendiren tutum.
Monizm
Gerçekliğin tek bir tözden oluştuğunu savunan felsefi görüştür.
Modernleşmecilik
Toplumların gelenekten moderne geçmesi gerektiğini savunur.
Meta-ütopyacılık
Ütopya fikrinin kendisini sorgulayan düşünsel yaklaşım.
Marksist Hümanizm
Marksizmi insan özgürlüğü ekseninde yeniden yorumlar.
Mistikizm (Mistisizm)
Hakikate sezgisel ve ruhsal deneyimle ulaşılabileceğini savunur.
N
Natüralizm
Doğa yasalarını gerçekliğin tek açıklama temeli olarak kabul eder.
Nihilizm
Anlam, değer ve ahlaki temellerin varlığını reddeden felsefi görüştür.
Neo-liberalizm
Serbest piyasa ve özelleştirmeyi merkeze alan çağdaş liberal yaklaşımdır.
Neo-luddizm
Modern teknolojilerin toplumsal zararlarını eleştiren yaklaşımı ifade eder.
Neo-marksizm
Marksist teoriyi kültür, ideoloji ve kimlik boyutlarıyla genişleten yaklaşımdır.
Neo-konservatizm
Güçlü devlet ve dış müdahaleyi savunan muhafazakâr ideolojidir.
Neo-klasisizm
Klasik estetik anlayışın modern yorumunu ifade eder.
Neo-feminizm
Feminizmi yeni toplumsal ve kültürel bağlamlarda ele alan yaklaşımdır.
Neo-pozitivizm
Bilimsel doğrulamayı bilgi ölçütü olarak kabul eden felsefi görüştür.
Neo-realistlik
Uluslararası ilişkileri güç dengeleri üzerinden açıklayan teori.
Nominalizm
Genel kavramların gerçekliği olmadığını savunan felsefi görüştür.
Nativizm
Yerel veya yerli kültürün korunmasını savunan ideolojik yaklaşım.
Neo-ütopyacılık
Klasik ütopya fikrini çağdaş sorunlar bağlamında yeniden ele alır.
Neo-otoriteryanizm
Modern araçlarla otoriter yönetimi sürdüren siyasal anlayış.
Neo-milliyetçilik
Küreselleşmeye tepki olarak güçlenen yeni milliyetçilik biçimi.
Neo-idealizm
İdealist felsefenin çağdaş yorumunu ifade eder.
Neo-mistikizm
Modern dünyada mistik deneyimi yeniden yorumlayan yaklaşım.
Neo-fonksiyonalizm
Toplumsal kurumların işlevsel analizini güncelleyen teori.
Neo-darwinizm
Evrimi genetik temellerle açıklayan biyolojik yaklaşım.
Neo-hümanizm
İnsanı merkeze alan düşünceyi çağdaş sorunlarla yeniden ele alır.
O
Oligarşizm
Siyasal ve ekonomik gücün küçük bir azınlıkta toplanmasını savunan anlayıştır.
Otokrasi
Tüm siyasal yetkilerin tek bir merkezde toplandığı yönetim biçimidir.
Otoriteryanizm
Güçlü otorite ve sınırlı özgürlükleri savunan siyasal anlayıştır.
Organisizm
Toplumu canlı bir organizma gibi ele alan yaklaşımdır.
Objektivizm
Gerçekliğin öznel algılardan bağımsız olduğunu savunan felsefi görüştür.
Obskürantizm
Bilginin yayılmasını bilinçli biçimde engelleyen tutumdur.
Oryantalizm
Doğu toplumlarını Batı merkezli ve indirgemeci biçimde ele alan yaklaşım.
Ortaklaşacılık (Komünalizm)
Yerel kolektif yönetimi ve ortak mülkiyeti savunan ideolojidir.
Ontolojik Realizm
Varlığın zihinden bağımsız var olduğunu savunur.
Ontolojik İdealizm
Varlığın temelinin düşünce olduğunu ileri sürer.
Optimalizm
En iyi sonuçların rasyonel planlamayla elde edilebileceğini savunan yaklaşım.
Oligopolizm
Piyasanın az sayıda aktör tarafından kontrol edilmesini ifade eder.
Otonomizm
Bireysel veya kolektif özerkliği merkeze alan siyasal yaklaşım.
Ordu-merkezcilik
Askerî yapının toplumsal düzenin temeli olduğunu savunan anlayış.
Oportünizm
İlkesel tutarlılıktan çok duruma göre hareket etmeyi benimseyen yaklaşım.
Organikçilik
Toplumsal yapıyı doğal ve kendiliğinden gelişen bir bütün olarak görür.
Ontolojik Monizm
Varlığın tek bir özden oluştuğunu savunur.
Oryantalist Feminizm
Doğu toplumlarını feminizm üzerinden yorumlayan yaklaşım.
Oligarşik Kapitalizm
Sermaye gücünün azınlıkta yoğunlaştığı ekonomik düzeni ifade eder.
Otoritecilik
Toplumsal düzeni hiyerarşi ve itaate dayandırır.
Ö
Özgürlükçülük (Libertaryanizm bağlamı)
Bireysel özgürlükleri en yüksek değer olarak gören siyasal anlayıştır.
Öjenizm
İnsan soyunu biyolojik müdahalelerle “iyileştirmeyi” amaçlayan düşüncedir.
Özgecilik (Altruizm)
Başkalarının iyiliğini kendi çıkarlarının önüne koyan etik yaklaşımdır.
Öznelcilik (Subjektivizm)
Bilginin ve gerçeğin öznel deneyime bağlı olduğunu savunan görüştür.
Özselcilik (Essentializm)
Varlıkların değişmez özlere sahip olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır.
Örgütçülük
Toplumsal değişimin örgütlü yapılarla gerçekleşeceğini savunan anlayıştır.
Özerklikçilik
Birey veya toplulukların kendi kendini yönetme hakkını savunur.
Ötekileştirmecilik
Kimlikleri “biz–onlar” ayrımıyla tanımlayan ideolojik tutumdur.
Öncelikçilik
Belirli değer veya çıkarları diğerlerinin önüne koyan yaklaşım.
Özgürlükçü Sosyalizm
Sosyal adalet ile bireysel özgürlüğü birlikte savunan ideolojidir.
Özgürlükçü Feminizm
Kadın özgürlüğünü bireysel haklar temelinde ele alır.
Ölçülülükçülük
Aşırılıklardan kaçınmayı erdem sayan ahlaki yaklaşım.
Öz-yönetimcilik
Kararların doğrudan katılımla alınmasını savunan anlayış.
Öznel İdealizm
Gerçekliğin bireysel bilinçle sınırlı olduğunu savunur.
Öngörücülük
Toplumsal planlamayı gelecek tahminleri üzerine kurar.
Öğreticilik (Didaktizm)
Sanat ve düşüncenin eğitici amaç taşıması gerektiğini savunur.
Özdeşlikçilik
Kimliklerin sabit ve değişmez olduğunu varsayar.
Özgürlükçü Hümanizm
İnsan onurunu özgürlükle temellendiren yaklaşım.
Örüntücülük
Toplumsal yapıları tekrar eden örüntülerle açıklayan yaklaşım.
Öznelerarasılık
Anlamın bireyler arası ilişkilerde oluştuğunu savunur.
P
Panoptisizm
Sürekli gözetim varsayımı üzerinden itaat üretmeyi amaçlayan iktidar modelidir.
Pastoralizm
Kırsal, sade ve doğayla uyumlu yaşamı idealize eden yaklaşımdır.
Patriyarkalizm
Toplumsal düzeni erkek egemenliği üzerine kuran anlayıştır.
Pragmatizm
Doğrunun ölçütünü pratik sonuçlarda gören felsefi yaklaşımdır.
Pozitivizm
Bilimsel gözlemi tek geçerli bilgi kaynağı olarak kabul eden görüştür.
Post-modernizm
Büyük anlatıları ve evrensel doğruları reddeden düşünsel yaklaşımdır.
Post-humanizm
İnsan merkezli düşünceyi aşmayı hedefleyen çağdaş felsefi yaklaşımdır.
Post-kolonyalizm
Sömürgecilik sonrası kültürel ve siyasal etkileri eleştiren kuramdır.
Popülizm
Siyaseti halk–elit karşıtlığı üzerinden kuran ideolojik tutumdur.
Pluralizm
Toplumda çoklu görüş ve değerlerin meşruiyetini savunan anlayıştır.
Progresivizm
Toplumsal ilerlemeyi reform ve dönüşümle ilişkilendiren yaklaşımdır.
Paternalizm
Devletin birey adına karar vermesini meşru gören anlayıştır.
Pasifizm
Şiddet ve savaşa karşı barışçıl tutumu savunan yaklaşımdır.
Performatizm
Kimlik ve anlamın performans yoluyla kurulduğunu savunan görüştür.
Primitivizm
Modern uygarlığı eleştirerek ilkel yaşamı idealize eden yaklaşımdır.
Protestantizm
Hristiyanlık içindeki reform hareketini ifade eder.
Politik realizm
Siyaseti ahlaktan çok güç ve çıkar üzerinden açıklar.
Post-yapısalcılık
Anlamın sabit olmadığını savunan eleştirel düşünce geleneğidir.
Piyasa-merkezcilik
Toplumsal düzeni piyasa mekanizmalarına dayandırır.
Programcılık
Toplumsal değişimi sistematik planlarla gerçekleştirmeyi savunur.
R
Radikalizm
Köklü ve hızlı toplumsal dönüşümü savunan ideolojik tutumdur.
Rasyonalizm
Bilginin temel kaynağının akıl olduğunu savunan felsefi görüştür.
Realizm
Gerçekliği idealize etmeden olduğu gibi ele alma yaklaşımıdır.
Reformizm
Toplumsal değişimi kademeli reformlarla gerçekleştirmeyi savunur.
Relativizm (Görecilik)
Doğruların bağlama göre değiştiğini savunan görüştür.
Revizyonizm
Yerleşik ideolojik yorumları yeniden değerlendiren yaklaşımdır.
Romantizm
Duygu, bireysellik ve doğayı yücelten sanatsal ve düşünsel akımdır.
Ruhçuluk (Spiritüalizm)
Maddenin ötesinde ruhsal gerçekliği savunan anlayıştır.
Reaksiyonerizm
Toplumsal değişime sert biçimde karşı çıkan tutumdur.
Rasyonel Seçim Teorisi
İnsan davranışlarını fayda hesabıyla açıklar.
Reelpolitik
İdeallerden çok pratik çıkarları esas alan siyaset anlayışı.
Radikal Feminizm
Ataerkil yapıyı köklü biçimde eleştiren feminist yaklaşım.
Restorasyonculuk
Geçmiş düzeni yeniden kurmayı amaçlayan siyasal tutumdur.
Ritüalizm
Toplumsal düzenin sembolik ritüellerle sürdüğünü savunur.
Refahçılık
Devletin sosyal refahı sağlamasını temel görev sayar.
Rekabetçilik
Toplumsal ilerlemeyi rekabet üzerinden açıklar.
Rasyonel Hümanizm
İnsan değerini akıl temelinde savunan yaklaşım.
Risk Toplumu Teorisi
Modern toplumları risk üretimi üzerinden analiz eder.
Romantik Milliyetçilik
Ulusu duygu ve tarihsel mitler üzerinden tanımlar.
Rölativist Etik
Evrensel ahlakın mümkün olmadığını savunur.
S
Sosyalizm
Üretim araçlarının kolektif mülkiyetini savunan ideolojidir.
Sekülerizm
Din ile devlet işlerinin ayrılmasını savunan anlayıştır.
Strüktüralizm
Toplumsal ve kültürel yapıları derin yapılar üzerinden analiz eder.
Simülasyonizm
Gerçekliğin temsiller aracılığıyla üretildiğini savunan yaklaşım.
Sosyal Darwinizm
Doğal seçilim kavramını topluma uyarlayan görüştür.
Sosyal Mühendislik
Toplumu bilinçli biçimde yeniden şekillendirmeyi amaçlar.
Sendikalizm
İşçi örgütlerini toplumsal dönüşümün temeli sayar.
Statükoculuk
Mevcut düzenin korunmasını savunan tutumdur.
Sosyal Demokrasi
Demokrasi ile sosyal adaleti birleştiren siyasal ideolojidir.
Sürrealizm
Bilinçdışını ve düşsel olanı merkeze alan sanatsal akımdır.
Sivil Toplumculuk
Devlet dışı toplumsal alanı merkeze alan yaklaşım.
Sosyal Konstrüktivizm
Gerçekliğin toplumsal olarak inşa edildiğini savunur.
Sosyobiyolojizm
Toplumsal davranışları biyolojiyle açıklar.
Sosyokültürel Determinizm
Kültürün bireyi belirlediğini savunan görüş.
Simgeselcilik
Anlamın semboller üzerinden kurulduğunu savunur.
Sistemcilik
Toplumu bütünleşik bir sistem olarak ele alır.
Sosyal Liberalizm
Bireysel özgürlükleri sosyal sorumlulukla dengeler.
Sömürgecilik (Kolonyalizm)
Başka toplumları siyasal ve ekonomik olarak denetler.
Sosyal Adaletçilik
Adil kaynak dağılımını savunan ideolojik yaklaşım.
Sosyal İzolasyonculuk
Toplumsal içe kapanmayı savunur.
Ş
Şovenizm
Aşırı ve saldırgan milliyetçilik biçimini ifade eder.
Şekilcilik
Biçimi içeriğin önüne koyan yaklaşım.
Şüphecilik (Skeptisizm)
Kesin bilginin mümkün olmadığını savunan felsefi görüştür.
Şeffaflıkçılık
Yönetimde açıklığı temel ilke sayar.
Şiddet Karşıtlığı
Toplumsal değişimde şiddeti reddeder.
Şartlandırmacılık
Davranışların koşullandırmayla belirlendiğini savunur.
Şehircilik
Kent planlamasını toplumsal düzenin temeli sayar.
Şemacılık
Gerçekliği kalıplar üzerinden anlamlandırır.
Şüpheci Realizm
Gerçekliği kabul ederken bilgide kuşkuyu korur.
Şecerecilik
Kavramları tarihsel kökenleriyle analiz eder.
Şiddet Realizmi
Siyasal gücü zorla ilişkilendirir.
Şekilsel Demokrasi
Demokrasiyi prosedürlere indirger.
Şartlı Liberalizm
Özgürlükleri belirli koşullara bağlar.
Şehir-merkezcilik
Kenti toplumsal gelişmenin odağı görür.
Şiddetsiz Direnişçilik
Değişimi barışçıl direnişle savunur.
Şüpheci Hümanizm
İnsan merkezli düşünceyi eleştirel biçimde ele alır.
Şartlı İlerlemecilik
İlerlemeyi mutlak değil koşullu görür.
Şiddet Eleştiriciliği
Şiddeti ideolojik araç olarak sorgular.
Şekilsel Akılcılık
Akılcılığı biçimsel mantığa indirger.
Şeffaf Toplumculuk
Toplumsal açıklığı temel ilke sayar.
T
Totalitarizm
Hayatın tüm alanlarını denetleyen siyasal rejimdir.
Teknokrasi
Uzman ve teknik elitlerin yönetimini savunan anlayıştır.
Trans-hümanizm
İnsanı teknolojiyle aşmayı hedefleyen düşüncedir.
Teknolojik Determinizm
Teknolojinin toplumu belirlediğini savunur.
Teokrasi
Dini otoriteye dayalı yönetim biçimidir.
Tüketimcilik
Tüketimi toplumsal yaşamın merkezine koyar.
Toplum Sözleşmeciliği
Devletin meşruiyetini varsayımsal anlaşmaya dayandırır.
Tarihselcilik
Olguları tarihsel bağlam içinde değerlendirir.
Tekillikçilik
Teknolojik tekilliği merkez alan yaklaşım.
Toplulukçuluk
Bireyden çok topluluğu önceler.
Tek-tipçilik
Farklılıkları tehdit olarak gören anlayış.
Tiranlık
Zorbalığa dayalı iktidar biçimi.
Tepkisel Milliyetçilik
Tehdit algısına dayalı milliyetçilik türü.
Teknolojik Ütopyacılık
Teknolojiyle ideal toplum kurulabileceğini savunur.
Toplumsal Determinizm
Bireyi toplumun belirlediğini öne sürer.
Tek Merkezcilik
Gücü tek merkezde toplar.
Toplumsal Yapısalcılık
Toplumu yapılar üzerinden açıklar.
Teknolojik Otoriteryanizm
Teknolojiyle otoriteyi pekiştirir.
Tarihsel Materyalizm
Tarihi maddi koşullarla açıklar.
Toplumsal İzolasyonculuk
Dış etkilerden kopmayı savunur.
U
Ulusçuluk
Ulusal kimliği siyasal aidiyetin temeli sayar.
Utilitarizm (Faydacılık)
Ahlakı en yüksek fayda üzerinden tanımlar.
Uyumculuk
Toplumsal düzenle uyumu erdem sayar.
Ü
Ütopyacılık
İdeal toplum tasarımları üretir.
Ütopik Sosyalizm
Erken dönem idealist sosyalist yaklaşımdır.
Üretimcilik
Üretimi toplumsal değerlerin merkezine koyar.
Üstinsancılık
İnsanı aşma fikrini felsefi ideal hâline getirir.
Üstencilik (Elitizm)
Toplumu seçkinlerin yönetmesini savunur.
Üniversalizm
Evrensel değerlerin varlığını kabul eder.
Ülkeselcilik
Ulusal sınırları siyasal merkeze alır.
Ücretçilik
Emek karşılığı ücret sistemini temel alır.
Ütopya Eleştiriciliği
İdeal toplum tasarımlarını sorgular.
Üst Yapıcılık
Toplumu normlar ve kurumlarla şekillendirir.
Üretim Modu Teorisi
Toplumu üretim ilişkileriyle açıklar.
Ütopik Feminizm
Toplumsal cinsiyet eşitliğini ideal toplumda kurgular.
Ütopya Karşıtlığı
İdeal toplum fikrine şüpheyle yaklaşır.
Üstünlükçülük
Bir grubun diğerlerinden üstün olduğunu savunur.
Ünitercilik
Merkezi ve bölünmez devlet yapısını savunur.
Üretim Merkezcilik
Ekonomik üretimi belirleyici unsur sayar.
Ütopya-Distopya Diyalektiği
İdeal ve karanlık gelecek arasındaki ilişkiyi vurgular.
V
Varoluşçuluk
İnsanı seçimleriyle tanımlayan felsefi yaklaşımdır.
Vatandaşlıkçılık
Siyasal kimliği yurttaşlık temelinde kurar.
Verimcilik
Etkinliği en yüksek değer olarak görür.
Y
Yapısalcılık
Anlamı yapıların belirlediğini savunur.
Yabancılaşmacılık
İnsanın kendine ve topluma yabancılaşmasını vurgular.
Yerelcilik
Yerel yapıları merkeze alan siyasal yaklaşım.
Yeni-materyalizm
Maddenin aktif rolünü yeniden vurgular.
Yeni-milliyetçilik
Küreselleşmeye tepki olarak gelişir.
Yıkımcılık
Mevcut düzenin yıkılmasını savunan radikal tutum.
Yeniden-dağıtımcılık
Kaynakların eşit dağıtımını savunur.
Yönetimsellik (Governmentality)
İktidarın yönetme tekniklerini analiz eder.
Yumuşak Güççülük
Zor yerine kültürel etkiyi savunur.
Yalıtımcılık
Dış etkileşimlerden kaçınmayı savunur.
Yersiz-yurtsuzlukçuluk
Mekânsal aidiyetleri reddeder.
Yapay Zeka Merkezcilik
Kararları yapay zekâya devretmeyi savunur.
Z
Zaman Determinizmi
Zamanın toplumsal süreçleri belirlediğini savunur.
Zorbalık Karşıtlığı
Otoriter güç kullanımını reddeder.
Zihinselcilik
Gerçekliğin zihinsel süreçlerle kurulduğunu savunur.
Zümrecilik
Toplumu kapalı gruplar üzerinden tanımlar.
Zorunlulukçuluk
Özgür iradeyi reddederek zorunluluğu savunur.
🗓️ Yayınlanma Tarihi: 22 Ocak 2026
🔄 Son Güncelleme Tarihi: 22 Ocak 2026
🎯 Kimler için:İzm’ler Rehberi, farklı alanlarda kullanılan düşünce akımlarını, ideolojileri ve yaklaşımları tarafsız, açıklayıcı ve bağlamsal bir çerçevede anlamak isteyen herkes için hazırlanmıştır. Sözlük; tek bir dünya görüşünü benimsetmeyi değil, farklı düşünce biçimlerini tanımayı ve karşılaştırmayı mümkün kılan kavramsal bir zemin sunmayı amaçlar.
İçerik Bilgisi
Invictus Wiki editoryal ekibini temsil eden kolektif bir yazarlık imzasıdır. IW imzasıyla yayımlanan içerikler; çok kaynaklı araştırma, editoryal inceleme ve tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda hazırlanır.
