A
Adalet
Hukuk düzeninin temel amaçlarından biri olan, hakların tanınmasını, yükümlülüklerin dengeli dağıtılmasını ve uyuşmazlıkların meşru yollarla çözülmesini ifade eden üst kavramdır.
Adli arama
Suç şüphesine bağlı olarak delil elde etmek veya şüpheliyi yakalamak amacıyla yapılan aramadır. İdari aramadan farklı olarak ceza muhakemesi güvencelerine tabidir.
Adli yardım
Yargılama giderlerini karşılama gücü bulunmayan kişilere, belirli şartlarla dava ve takip masrafları bakımından kolaylık tanınmasıdır.
Adli kolluk
Savcının emir ve talimatı altında ceza soruşturması işlemlerini yerine getiren kolluk faaliyetini ifade eder.
Adli kontrol
Tutuklamaya alternatif olarak uygulanan, şüpheli veya sanığın belirli yükümlülüklere tabi tutulmasıdır.
Adli para cezası
Ceza yargılaması sonucunda hükmedilen ve hapis cezasına alternatif veya ek yaptırım niteliği taşıyan para cezasıdır.
Adli sicil
Kesinleşmiş bazı mahkumiyetler ve güvenlik tedbirleri gibi kayıtların tutulduğu resmi sistemdir.
Adli tatil
Yargı teşkilatında bazı işlemlerin özel süre rejimine tabi olduğu dönemdir. Her iş ve dava adli tatilde tamamen durmaz.
Af
Suç veya cezanın sonuçlarını kısmen ya da tamamen ortadan kaldıran kamu hukuku tasarrufudur. Genel af ve özel af olarak ayrılır.
Ahde vefa
Geçerli biçimde kurulmuş sözleşmelere bağlı kalınmasını ifade eden temel hukuk ilkesidir.
Aile konutu
Eşlerin birlikte yaşam merkezi olarak kullandıkları konuttur. Aile hukukunda özel koruma altındadır.
Aile hukuku
Evlenme, boşanma, soybağı, velayet, nafaka, vesayet ve aile içi ilişkileri düzenleyen medeni hukuk dalıdır.
Akit
Tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurdukları hukuki işlem, yani sözleşmedir.
Alacak
Alacaklının, borçludan belirli bir edimi isteme yetkisini ifade eder.
Alacak davası
Bir alacağın ödenmesi veya varlığının kabul edilmesi amacıyla açılan dava türüdür.
Alacaklı
Borç ilişkisinde edimin kendisine ifa edilmesini isteme hakkına sahip kişidir.
Aleniyet
Yargılamanın veya bazı işlemlerin kamuya açık yürütülmesi ilkesidir.
Alternatif uyuşmazlık çözümü
Arabuluculuk, uzlaşma ve tahkim gibi klasik mahkeme yargılamasına alternatif yolların genel adıdır.
Anayasa
Devletin temel organlarını, hak ve özgürlükleri ve kamu gücünün sınırlarını belirleyen en üst normdur.
Anayasa yargısı
Normların anayasaya uygunluğunu ve bazı anayasal başvuruları denetleyen yargı alanıdır.
Anayasal devlet
İktidarın anayasal sınırlar içinde kullanıldığı, temel hakların tanındığı ve hukukla bağlı devlet modelidir.
Anonim şirket
Sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, ortakların sorumluluğu taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı olan ticaret şirketidir.
Arabuluculuk
Tarafların uyuşmazlığı tarafsız bir üçüncü kişinin yardımıyla çözmeye çalıştıkları yöntemdir.
Ara karar
Mahkemenin davayı bitirmeyen, yargılamayı yürütmeye yönelik usuli kararlarıdır.
Arama
Kişi, konut, işyeri veya araç üzerinde delil veya kişi bulmak amacıyla yapılan hukuki müdahaledir.
Arsa payı
Kat mülkiyetinde bağımsız bölümle bağlantılı olarak taşınmaz üzerindeki ortak mülkiyet payıdır.
Asıl müdahale
Üçüncü kişinin, görülmekte olan davadaki uyuşmazlık konusu üzerinde bağımsız hak iddiasıyla davaya katılmasıdır.
Asliye ceza mahkemesi
Kanunun ağır ceza veya özel mahkemelere bırakmadığı bazı ceza davalarına bakan ilk derece mahkemesidir.
Asliye hukuk mahkemesi
Sulh hukuk veya özel mahkemelere bırakılmamış özel hukuk uyuşmazlıklarında genel görevli ilk derece mahkemesidir.
Atıf
Bir hukuk kuralının başka bir normu, hükmü veya düzenlemeyi işaret ederek ona göndermede bulunmasıdır.
Avans
İleride yapılacak iş veya teslim karşılığında önceden ödenen para veya menfaattir.
Avukat
Hukuki bilgi ve tecrübesiyle kişilere yargı mercileri ve diğer kurumlar nezdinde hukuki yardım sunan serbest meslek mensubudur.
Avukatlık ücreti
Avukatın hukuki yardım karşılığında hak kazandığı ücret veya yargılama sonunda karşı tarafa yüklenen vekalet ücreti anlamında kullanılır.
Ayni hak
Doğrudan eşya üzerinde ileri sürülebilen mutlak haklardır. Mülkiyet ve rehin bunun tipik örneklerindendir.
Ayıplı hizmet
Sağlayıcının vaat ettiği veya makul olarak beklenen yararı sağlamayan eksik ya da kusurlu hizmettir.
Ayıplı mal
Teslim anında kararlaştırılan ya da objektif olarak beklenen nitelikleri taşımayan maldır.
Ayırt etme gücü
Kişinin davranışlarının anlam ve sonuçlarını kavrayabilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti bakımından temel unsurdur.
Azil
Temsil yetkisi verilen kişinin görevden alınmasıdır. Avukatlık ilişkisinde özel sonuçlar doğurur.
B
Babalık davası
Çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkeme kararıyla kurulmasını amaçlayan davadır.
Bakiye
Mahsup ve ödemeler sonrasında geriye kalan miktardır.
Bankacılık sırrı
Bankanın müşteri ve işlemlerine ilişkin korumakla yükümlü olduğu bilgileri ifade eder.
Baro
Avukatlık mesleğinin örgütlü yapısını oluşturan kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur.
Basiretli tacir
Tacirden beklenen dikkat, özen ve öngörü düzeyini ifade eden ticaret hukuku ölçütüdür.
Bedel
Bir malın, hizmetin veya hukuki işlemin ekonomik karşılığıdır.
Belge
Bir vakıayı, irade açıklamasını veya hukuki ilişkiyi ispatlamaya yarayan yazılı, elektronik veya başka veri taşıyıcısıdır.
Belirsiz alacak davası
Alacağın miktarı dava açılırken tam olarak belirlenemiyorsa açılan özel dava türüdür.
Beraat
Sanığın isnat edilen suçtan mahkum edilmemesi yönünde verilen karardır.
Berat
Hak, yetki veya statü tanıyan resmi belge için kullanılan teknik terimdir.
Beyan
Bir kişinin iradesini, bilgisini veya açıklamasını hukuki sonuç doğuracak biçimde ortaya koymasıdır.
Bilirkişi
Yargılamada uzmanlık gerektiren konularda görüşüne başvurulan kişidir.
Birleşen dava
Aralarında bağlantı bulunan davaların birlikte görülmesidir.
Birleşme
Şirketler hukukunda iki ya da daha fazla şirketin tek ekonomik-hukuki yapı altında toplanmasıdır.
Boşanma
Evliliğin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir.
Bono
Kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir.
Borca aykırılık
Borçlunun edimini hiç, gereği gibi veya zamanında yerine getirmemesi halidir.
Borca batıklık
Bir kişinin veya şirketin malvarlığının borçlarını karşılamaya yetmemesi durumudur.
Borç
Borçlunun alacaklıya karşı belirli bir edimi yerine getirme yükümlülüğüdür.
Borç ikrarı
Borçlunun belirli bir borcun varlığını kabul etmesidir.
Borçlar hukuku
Kişiler arasındaki borç ilişkilerini düzenleyen özel hukuk dalıdır.
Borçlu
Borç ilişkisinde edimi yerine getirmekle yükümlü kişidir.
Bozma
Üst mahkemenin, alt derece mahkemesi kararını hukuka aykırı bularak kaldırmasıdır.
Butlan
Ağır sakatlık nedeniyle hukuki işlemin baştan itibaren geçersiz sayılmasıdır.
Başvuru yolu
Bir kararın veya işlemin denetlenmesi için kanunda öngörülen hukuki imkanların genel adıdır.
Bağışlama
Bir kişinin malvarlığından karşılıksız kazandırmada bulunmasıdır.
Bağlayıcılık
Bir normun, kararın veya sözleşmenin uyulması zorunlu etki yaratmasıdır.
C
Cebri icra
Devletin icra organları eliyle borcun zorla yerine getirilmesini sağlamasıdır.
Ceza
Hukuk düzeninin suç saydığı fiillere bağladığı yaptırımdır.
Ceza ehliyeti
Kişinin işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını kavrayabilme yeterliliğidir.
Ceza muhakemesi
Suç şüphesinin soruşturulması, kovuşturulması ve hükme bağlanmasına ilişkin usul kurallarıdır.
Cezai şart
Sözleşmeye aykırılık halinde ödenmesi kararlaştırılan güvence niteliğindeki edimdir.
Cins tashihi
Taşınmazın niteliğinin fiili ve hukuki duruma uygun biçimde değiştirilmesidir.
Ciro
Kıymetli evraktan doğan hakkın senet üzerinde yapılan yazılı beyanla devridir.
Cumhuriyet savcısı
Kamu adına soruşturma yürüten ve kamu davasını açan yargı görevlisidir.
Cüz’i halefiyet
Kişinin malvarlığının tamamına değil, belirli bir hak veya borç ilişkisine halef olmasıdır.
Cüzdan
Gündelik anlamının ötesinde nüfus cüzdanı gibi kimlik belgeleri bağlamında hukuki sonuç taşıyan resmi belgeyi ifade edebilir.
Cezanın bireyselleştirilmesi
Cezanın failin kişiliğine ve olayın özelliklerine göre somutlaştırılmasıdır.
Ç
Çağrı kağıdı
Kişinin belirli bir işlem veya duruşmada hazır bulunması için gönderilen resmi bildirimdir.
Çek
Bankaya hitaben düzenlenen ve ödeme emri içeren kambiyo senedidir.
Çekişmeli yargı
Taraflar arasında hukuki uyuşmazlığın bulunduğu yargı türüdür.
Çekişmesiz yargı
Taraflar arasında klasik anlamda uyuşmazlık bulunmadan yürütülen yargısal işlemler alanıdır.
Çelişmeli yargılama
Tarafların iddia ve savunmadan haberdar olduğu ve bunlara cevap verebildiği yargılama ilkesidir.
Çerçeve sözleşme
İleride yapılacak münferit işlemlerin genel esaslarını belirleyen temel sözleşmedir.
Çifte vergilendirme
Aynı gelir veya unsurun birden fazla kez vergilendirilmesidir.
Çocuk teslimi
Velayet veya kişisel ilişki kararlarının uygulanmasında çocuğun hukuki olarak ilgili kişiye teslim edilmesidir.
Çocuğun üstün yararı
Çocuğa ilişkin işlemlerde öncelikle onun bedensel, zihinsel ve duygusal yararının gözetilmesi ilkesidir.
D
Daire
Özellikle yüksek mahkemelerde belirli uyuşmazlık türlerine bakan bölüm anlamında kullanılır.
Dava
Bir hakkın korunması, tanınması veya hukuki ilişkinin belirlenmesi için mahkemeye başvurulmasıdır.
Dava açma ehliyeti
Kişinin belirli bir dava türünde davacı sıfatıyla mahkeme önüne çıkabilme yeteneğidir.
Dava dilekçesi
Davacının talep, olay, hukuki sebep ve delilleri içeren temel başvuru metnidir.
Dava ehliyeti
Kişinin yargılamada taraf olarak işlem yapabilme yeteneğidir.
Dava ekonomisi
Yargılamanın gereksiz uzamadan, en az giderle ve etkili biçimde yürütülmesini amaçlayan anlayıştır.
Dava şartı
Mahkemenin işin esasına girebilmesi için bulunması gereken ön koşullardır.
Davacı
Hakkının ihlal edildiğini ileri sürerek mahkemeye başvuran taraftır.
Davalı
Davanın yöneltildiği ve savunma yapan taraftır.
Davadan feragat
Davacının talep sonucundan vazgeçmesidir.
Davayı kabul
Davalının, davacının talep sonucunu kısmen veya tamamen kabul etmesidir.
Davanın reddi
Mahkemenin davacının talebini kabul etmemesidir.
Davaya katılma
Ceza davasında suçtan zarar görenin yargılamaya katılan sıfatıyla dahil olmasıdır.
Delil
Uyuşmazlık konusu vakıaların doğruluğu veya yanlışlığı konusunda mahkemeyi ikna etmeye yarayan araçtır.
Delil başlangıcı
Tam yazılı delil sayılmamakla birlikte iddiayı destekleyen ve başka delillere kapı açan yazılı unsurudur.
Delil tespiti
Sonradan kaybolma ihtimali bulunan delillerin önceden güvence altına alınmasıdır.
Denetimli serbestlik
Hükümlü veya şüphelinin belirli yükümlülüklerle toplum içinde denetim altında tutulmasıdır.
Derdestlik
Aynı taraflar arasında aynı konu ve sebeple açılmış bir davanın halen görülmekte olmasıdır.
Devlet organı
Yasama, yürütme ve yargı gibi devlet adına yetki kullanan kurumsal yapılardır.
Disiplin cezası
Kurum içi düzenin bozulması veya yükümlülük ihlali nedeniyle verilen yaptırımdır.
Dosya
Bir dava veya soruşturmayla ilgili tüm belge, delil ve işlemleri içeren resmi bütünlüktür.
Doğrudanlık ilkesi
Mahkemenin, delilleri mümkün olduğunca bizzat ve doğrudan inceleyerek karar vermesidir.
Dokunulmazlık
Belirli kişi veya alanların özel koruma altında bulunmasını ifade eder.
Duruşma
Tarafların ve mahkemenin bir araya geldiği yargısal oturumdur.
Dürüstlük kuralı
Hakların kullanılmasında ve borçların ifasında dürüst davranmayı emreden temel medeni hukuk ilkesidir.
E
Ecrimisil
Taşınmazın haksız kullanımı nedeniyle istenen haksız işgal tazminatıdır.
Eda davası
Davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkum edilmesinin istendiği davadır.
Edim
Borç ilişkisinde borçlunun yerine getirmekle yükümlü olduğu davranıştır.
Ehil
Belirli bir iş veya hukuki işlem bakımından yeterli durumda bulunan kişiyi ifade eder.
Ehliyet
Kişinin hak sahibi olabilme ve hukuki işlem yapabilme kapasitesinin genel adıdır.
El atmanın önlenmesi
Taşınmaza yönelik haksız müdahalenin sona erdirilmesi talebidir.
Elektronik tebligat
Tebligatın güvenli elektronik sistem üzerinden yapılmasıdır.
Emniyet tedbiri
Toplum güvenliğini sağlamak amacıyla getirilen koruyucu önlem türünü ifade eden genel kavramdır.
Emredici hukuk kuralı
Taraf iradesiyle aksinin kararlaştırılamadığı zorunlu hukuk kuralıdır.
Emsal karar
Benzer uyuşmazlıklarda yol gösterici kabul edilen yargı kararıdır.
Emsal ücret
Benzer iş ve niteliklere göre kabul edilen ücret düzeyidir.
En yakın hısım
Akrabalık derecesi en yakın kişiyi ifade eder.
Envanter
Malvarlığı unsurlarının dökümü ve tespitidir.
Erginlik
Kişinin tam fiil ehliyetine ulaşmasında temel yaş ve statü unsurudur.
Erteleme
Ceza, duruşma veya işlemin sonraki tarihe bırakılmasıdır.
Eser sözleşmesi
Yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.
Eşitlik ilkesi
Kanun önünde eşitliği ve benzer durumda olanlara aynı, farklı durumda olanlara farklı işlem yapılmasını gerektiren anayasal ilkedir.
F
Fail
Suçu işleyen veya hukuki ihlali gerçekleştiren kişidir.
Faiz
Para borcunun kullanımı veya gecikmesi nedeniyle ödenen ek tutardır.
Faydalı model
Teknik yeniliklere ilişkin sınai hak koruması sağlayan, patente göre daha farklı ve sınırlı rejime tabi koruma türüdür.
Feragat
Bir haktan veya usuli talepten vazgeçme işlemidir.
Fesih
Sürekli borç ilişkisini ileriye etkili biçimde sona erdiren irade açıklamasıdır.
Fiil ehliyeti
Kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilme ve borç altına girebilme kapasitesidir.
Fiili taksim
Ortak malın hukuken değil, fiilen paylaştırılarak kullanılmasını ifade eder.
Fikri mülkiyet
Eser, marka, patent, tasarım gibi zihinsel ürünlerden doğan hakların genel adıdır.
Fonksiyon gaspı
Bir devlet organının başka organın yetki alanına girmesidir.
Fuzuli işgal
Bir taşınmazın hak sahibi olmayan kişi tarafından hukuka aykırı kullanılmasıdır.
G
Gabin
Taraflardan birinin zor durumda kalmasından yararlanılarak edimler arasında açık oransızlık yaratılmasıdır.
Gaiplik
Ölümü kuvvetle muhtemel veya uzun süredir haber alınamayan kişi hakkında verilen özel statüdür.
Gayrimenkul
Taşınmaz malı ifade eden geleneksel terimdir.
Genel af
Suçu ve cezayı ortadan kaldıran af türüdür.
Genel hüküm
Bir hukuk dalında özel düzenleme bulunmadığında uygulanan temel kurallardır.
Genel kurul
Şirket, dernek veya benzeri tüzel kişilerde en geniş karar organıdır.
Genel yetki
Yetki kurallarında temel ve olağan yetkili mahkemeyi ifade eder.
Gerekçeli karar
Mahkemenin hükmünün dayandığı maddi ve hukuki sebepleri yazılı olarak gösterdiği karardır.
Gerçek kişi
Hukuk düzeninde insan olarak hak ve borçlara ehil kişi anlamına gelir.
Geri alma
Yapılmış bir hukuki işlemin veya başvurunun sonuç doğurmadan önce vazgeçilerek geri çekilmesidir.
Geri verme
Haksız veya geçici şekilde el konulan malın iadesidir.
Görev
Davanın hangi tür mahkeme tarafından görüleceğini belirleyen kurallardır.
Görevsizlik kararı
Mahkemenin uyuşmazlığın kendi görev alanında olmadığını belirlemesidir.
Gözaltı
Kişinin özgürlüğünün soruşturma amacıyla geçici olarak kısıtlanmasıdır.
Güvence
Bir borcun yerine getirileceğini güvence altına alan hukuki veya ekonomik araçtır.
Güvenlik tedbiri
Ceza hukukunda toplumun korunması amacıyla uygulanan özel yaptırım türüdür.
Güveni kötüye kullanma
Kendisine teslim edilen mal üzerinde zilyetliği kötüye kullanma esasına dayanan suç tipidir.
Gıyap
Kişinin yokluğu anlamında kullanılan geleneksel terimdir.
H
Haciz
Alacağın tahsili amacıyla borçlunun mal veya haklarına devlet gücüyle el konulmasıdır.
Haczedilmezlik
Kanunun, bazı mal ve hakların haczine izin vermemesi durumudur.
Hak
Hukuk düzeninin kişiye tanıdığı ve koruduğu yetki veya menfaat alanıdır.
Hak arama özgürlüğü
Kişinin meşru yollarla yargı mercileri önünde iddia ve savunmada bulunabilmesidir.
Hak düşürücü süre
Süresi içinde kullanılmayan hakkın kullanılabilirliğini ortadan kaldıran süredir.
Hak ehliyeti
Kişinin haklara ve borçlara ehil olma kapasitesidir.
Hakaret
Bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldırı oluşturan fiildir.
Hakem
Tahkim yargılamasında uyuşmazlığı çözen bağımsız karar vericidir.
Hakimin reddi
Tarafsızlığı konusunda kuşku bulunan hakimin davaya bakmamasının istenmesidir.
Hakkaniyet
Somut olayda adil dengeyi gözeten hukuki değerlendirme ölçütüdür.
Haklı fesih
Sözleşmenin ağır ihlal veya önemli sebepler nedeniyle derhal sona erdirilmesidir.
Haklı savunma
Meşru müdafaanın halk arasındaki yaygın ifadesidir.
Haksız fiil
Hukuka aykırı ve kusurlu davranışla başkasına zarar verilmesinden doğan sorumluluktur.
Haksız rekabet
Dürüst rekabet kurallarına aykırı davranışlar nedeniyle doğan hukuki sorumluluk alanıdır.
Hapis cezası
Kişinin özgürlüğünün belirli süre veya süresiz kısıtlanmasını içeren ceza türüdür.
Harç
Bir kamu hizmeti veya işlem karşılığında alınan mali yükümlülüktür.
Havale
Bir kişinin, elindeki paranın veya alacağın başka kişiye ödenmesi için talimat vermesidir.
Hayat sigortası
Kişinin yaşamı üzerine kurulan ve rizikonun gerçekleşmesi halinde ödeme öngören sigorta türüdür.
Hazırlık hareketi
Suç işlemeye yönelik olup henüz icra hareketlerine dönüşmemiş davranışlardır.
Hile
Bir kişiyi aldatmak suretiyle iradesini sakatlayan davranıştır.
Hizmet kusuru
İdarenin kamu hizmetini kötü, geç veya hiç işlememesi nedeniyle doğan kusur türüdür.
Hizmet sözleşmesi
İşçinin bağımlı olarak çalışmayı, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.
Hukuk devleti
Kamu gücünün hukukla bağlı olduğu, yargı denetiminin bulunduğu ve temel hakların korunduğu devlet modelidir.
Hukuka aykırılık
Bir fiilin hukuk düzeniyle çatışması halidir.
Hukuka uygunluk nedeni
Fiil tipik olsa bile onu hukuka aykırı olmaktan çıkaran sebeptir. Meşru müdafaa buna örnektir.
Husumet
Davadaki taraf sıfatını, yani davanın doğru kişiye yöneltilip yöneltilmediğini ifade eder.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması
Kurulan hükmün belirli şartlarla sanık bakımından hukuki sonuç doğurmamasını sağlayan kurumdur.
Hüküm
Mahkemenin yargılamayı sonuçlandıran kararıdır.
Hükümlü
Hakkında mahkumiyet hükmü kesinleşmiş kişidir.
I
Iskat
Özellikle miras hukukunda mirasçının belirli şartlarla miras hakkından çıkarılmasıdır.
Islah
Tarafın, usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesine imkan veren kurumdur.
Islahen talep artırımı
Davanın açılmasından sonra talep sonucunun usulüne uygun biçimde artırılmasıdır.
İ
İbare
Hukuki metinde geçen kelime veya ifade için kullanılan terimdir.
İbraname
Alacaklının borçluyu borçtan kurtardığını gösteren yazılı belgedir.
İbra
Alacaklının borçluyu borcundan kurtarmasıdır.
İbraz
Belge, eşya veya delilin yetkili mercie sunulmasıdır.
İcap
Sözleşme kurmaya elverişli bağlayıcı teklif niteliğindeki irade açıklamasıdır.
İcra
Borcun yerine getirilmesi veya cebri icra anlamında kullanılan çok yönlü kavramdır.
İcra dairesi
Cebri icra işlei yerine getiren resmi kuruluştur.
İcra emri
İlamlı icrada borçluya gönderilen ve hükmün yerine getirilmesini isteyen resmi belgedir.
İcra inkar tazminatı
Haksız itiraz veya inkar sebebiyle borçlunun ödemek zorunda kalabileceği özel tazminattır.
İcra takibi
Alacağın devlet gücüyle tahsili için başlatılan süreçtir.
İddia
Bir vakıa veya hukuki sonuca ilişkin ileri sürülen savdır.
İddianame
Savcının kamu davası açmak için düzenlediği temel belgedir.
İfa
Borcun gereği gibi yerine getirilmesidir.
İfa imkansızlığı
Borcun sonradan ifa edilemez hale gelmesidir.
İflas
Borçlunun malvarlığının toplu cebri icra yoluyla tasfiyesidir.
İhale
Bir işin, malın veya hizmetin belirli usulle en uygun teklifi verene bırakılması sürecidir.
İhale fesadı
İhale sürecinin dürüstlük ve rekabet kurallarına aykırı biçimde bozulmasıdır.
İhbar
Bir olayın veya durumun ilgili mercie bildirilmesidir.
İhbar tazminatı
Bildirim sürelerine uyulmaması nedeniyle ödenen iş hukuku tazminatıdır.
İhtar
Bir hakkın kullanılması veya borçlunun temerrüde düşürülmesi için yapılan uyarıdır.
İhtilaf
Uyuşmazlık anlamında kullanılan geleneksel terimdir.
İhtiyati haciz
Alacaklının alacağını güvence altına almak için borçlunun malları üzerine geçici güvence koydurmasıdır.
İhtiyati tedbir
Dava sonuna kadar mevcut durumun korunması amacıyla verilen geçici koruma kararıdır.
İhzar
Gelmeyen kişinin zorla getirtilmesine yönelik işlemdir.
İkale
Tarafların anlaşarak sözleşmeyi sona erdirmesidir. Özellikle iş sözleşmelerinde sık görülür.
İkame
Bir şeyin yerine başka bir şeyin konulması veya bir kişinin yerine başkasının geçmesidir.
İkrar
Tarafın kendi aleyhine sonuç doğuran bir vakıayı kabul etmesidir.
İlam
Mahkeme kararının resmi ve icraya elverişli örneğidir.
İlamlı icra
Bir mahkeme kararı veya ilam niteliğindeki belgeye dayanan icra yoludur.
İlamsız icra
Mahkeme kararı olmaksızın belirli alacaklar için başlatılan icra yoludur.
İlanen tebligat
Normal tebligat yolları mümkün olmadığında ilan yoluyla yapılan tebligattır.
İlliyet bağı
Fiil ile sonuç arasında hukuken önem taşıyan neden-sonuç ilişkisidir.
İmar planı
Yerleşim ve yapılaşma esaslarını belirleyen idari planlardır.
İmza incelemesi
İmzanın aidiyetinin veya sahte olup olmadığının teknik olarak incelenmesidir.
İmtiyaz
Ayrıcalık, öncelik veya bazı özel alacakların üstünlüğünü ifade eden kavramdır.
İnfaz
Kararların, özellikle ceza hükümlerinin fiilen yerine getirilmesidir.
İnfaz hakimi
İnfaza ilişkin şikayet ve talepleri karara bağlayan yargı merciidir.
İnkar tazminatı
Haksız inkar veya itiraz nedeniyle doğan özel tazminat türüdür.
İnsan hakları
İnsan olma niteliğinden kaynaklanan ve hukuk düzenince korunması gereken temel hak ve özgürlüklerdir.
İpotek
Taşınmaz üzerinde alacağı güvence altına alan sınırlı ayni haktır.
İptal
Bir işlem veya kararın geçerliliğinin ortadan kaldırılmasıdır.
İptal davası
Hukuka aykırı işlemin ortadan kaldırılmasını amaçlayan dava türüdür.
İrade bozukluğu
İrade açıklamasının hata, hile veya korkutma nedeniyle sakatlanmasıdır.
İrtifak hakkı
Eşya üzerinde kullanma veya yararlanma yetkisi veren sınırlı ayni haktır.
İştirak
Suça katılma, ortaklık veya birlikte hak sahibi olma gibi farklı bağlamlarda kullanılan kavramdır.
İstihkak
Bir mal veya hak üzerinde üstün hak iddiasında bulunmadır.
İstinaf
İlk derece kararlarının vakıa ve hukuk bakımından yeniden incelendiği olağan kanun yoludur.
İstirdat
Haksız yere verilmiş şeyin geri alınmasını amaçlayan talep veya dava türüdür.
İstisna sözleşmesi
Eser sözleşmesinin eski ve geleneksel adıdır.
İstisnai hüküm
Genel kurala ayrık düzenleme getiren normdur. Dar yorum eğilimindedir.
İşyeri
İşverenin mal veya hizmet üretimi amacıyla maddi ve maddi olmayan unsurlarla örgütlediği birimdir.
İşçi
İş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişidir.
İşveren
İşçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da kurumdur.
İşveren vekili
İşveren adına hareket eden ve yönetimde görev alan kişidir.
İşyeri devri
İşyerinin hukuki işlemle başka bir işverene geçmesidir.
İyiniyet
Bir hukuki engeli bilmemek ve bilmesinin de beklenmemesi halidir.
İvaz
Bir hukuki işlemde karşılık veya ekonomik bedel anlamına gelir.
J
Jandarma
Kamu düzeni ve güvenliği ile bazı adli işlemlerde görevli kolluk teşkilatıdır.
Jüri
Türk hukukunda genel yargı sistemi içinde yer almayan, ancak karşılaştırmalı hukukta bazı ülkelerde kullanılan halk katılımı kurumudur.
K
Kabul
Bir teklifin, talebin veya vakıanın benimsenmesidir.
Kadastro
Taşınmazların sınır, malik ve niteliklerinin teknik ve hukuki olarak belirlenmesidir.
Kalem
Mahkeme yazı işleri ve evrak işlemlerini yürüten adli birimdir.
Kanun
Yasama organınca kabul edilen genel, soyut ve sürekli hukuk kuralıdır.
Kanun boşluğu
Uyuşmazlığa doğrudan uygulanacak açık norm bulunmamasıdır.
Kanun hükmünde kararname
Geçmiş anayasal rejimlerde belirli şartlarla yürütmeye tanınan düzenleyici işlem türüdür.
Kanun yararına bozma
Kesinleşmiş kararların hukuka aykırılığı nedeniyle olağanüstü denetim yoluyla bozulmasıdır.
Kanun yolu
Mahkeme kararlarının üst denetime götürülmesini sağlayan mekanizmalardır.
Kanunilik ilkesi
Özellikle ceza hukukunda suç ve cezanın ancak kanunla konulabileceğini ifade eden ilkedir.
Kamu davası
Suç işlendiği iddiasıyla toplum adına açılan ceza davasıdır.
Kamu düzeni
Toplumun temel hukuki ve sosyal düzenini koruyan zorunlu kurallar bütünüdür.
Kamu görevlisi
Kamu hizmetinin yürütülmesine katılan kişidir.
Kamu gücü
Devletin tek taraflı işlem yapma ve yaptırım uygulama yetkisidir.
Kamu hizmeti
Toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik sürekli ve düzenli faaliyettir.
Kamu kurumu
Kamu tüzel kişiliğine sahip ve kamu hizmeti yürüten örgütlenmedir.
Kamu tüzel kişisi
Devlet veya kanunla kurulan ve kamu gücü ayrıcalıklarıyla donatılmış tüzel kişidir.
Karar düzeltme
Bazı sınırlı hallerde üst mahkeme kararına karşı başvurulan denetim yoludur.
Karar kesinleşmesi
Kararın olağan kanun yollarına kapalı hale gelmesidir.
Karar örneği
Mahkeme kararının onaylı veya resmi suretidir.
Karine
Bilinen bir olgudan bilinmeyen sonuca ulaşmayı sağlayan varsayımdır.
Kast
Failin fiilin unsurlarını bilerek ve isteyerek gerçekleştirmesidir.
Katılma
Suçtan zarar görenin ceza yargılamasına taraf benzeri statüyle dahil olmasıdır.
Kat mülkiyeti
Tamamlanmış yapıda bağımsız bölümler üzerinde ayrı mülkiyet ve ortak alanlarda pay hakkı sağlayan rejimdir.
Kat irtifakı
Kat mülkiyetine geçişi hazırlayan geçici ayni hak düzenidir.
Kat karşılığı inşaat sözleşmesi
Arsa sahibinin pay devri, yüklenicinin de yapı yapma borcu üstlendiği karma sözleşme türüdür.
Kayyım
Belirli bir işin görülmesi veya malvarlığının yönetilmesi için mahkemece atanan kişidir.
Kaynak kişi
Bazı soruşturma ve delil süreçlerinde bilgi veren kişiyi ifade eden genel terimdir; tanıkla aynı olmayabilir.
Keşideci
Çek, bono veya poliçe düzenleyen kişidir.
Keşif
Mahkemenin yerinde inceleme yapmasıdır.
Kesin delil
Mahkemeyi belirli sonuçlara bağlayan delil türüdür.
Kesin hüküm
Kararın bağlayıcı ve nihai hale gelmesidir.
Kesin yetki
Tarafların aksini kararlaştıramadığı, kamu düzenine ilişkin yetki kurallarıdır.
Kefalet
Kefilin borçlu yerine sorumluluk üstlendiği sözleşmedir.
Kira sözleşmesi
Kiraya verenin kullanmayı, kiracının ise bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.
Kira tespiti
Kira bedelinin mahkeme kararıyla belirlenmesine yönelik dava ve süreçtir.
Kıdem tazminatı
Belirli şartlarda işçinin çalışma süresine bağlı olarak hak kazandığı tazminattır.
Kısmi dava
Talebin tamamı yerine bir kısmının dava konusu yapılmasıdır.
Kısa karar
Duruşmada açıklanan hüküm sonucudur.
Kısa süreli hapis cezası
Kanunda belirlenen alt sınır içinde kalan ve bazı hallerde seçenek yaptırımlara çevrilebilen hapis cezasıdır.
Kıyas
Benzer olaya ilişkin normun, doğrudan düzenlenmemiş olaya uygulanmasıdır.
Kıymetli evrak
İçerdikleri hak senetten ayrı ileri sürülemeyen veya devredilemeyen belgelerdir.
Kişilik hakkı
Kişinin maddi ve manevi varlığını koruyan mutlak hakların bütünüdür.
Kişisel ilişki
Çocuk ile velayet sahibi olmayan ebeveyn veya yakınları arasında kurulan görüşme ilişkisidir.
Kişisel veri
Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgidir.
Kişisel verilerin işlenmesi
Kişisel veriler üzerinde yapılan her türlü toplama, kaydetme, saklama, aktarma ve benzeri işlemdir.
Kişi özgürlüğü ve güvenliği
Kişinin keyfi yakalama ve tutuklamaya karşı korunan temel hakkıdır.
Konkordato
Borçlunun alacaklılarıyla mahkeme gözetiminde yeniden yapılandırma yapmasını sağlayan kurumdur.
Konut dokunulmazlığı
Kişinin konutuna hukuka aykırı müdahalelere karşı korunan hak alanıdır.
Koruma tedbiri
Yargılama sırasında gerçeğe ulaşmak veya kararı güvence altına almak için uygulanan geçici müdahaledir.
Koruyucu aile
Çocuğun devlet denetiminde başka aile yanında bakım altına alınması kurumudur.
Kovuşturma
İddianamenin kabulüyle başlayan ceza yargılaması evresidir.
Kusur
Failin hukuka aykırı sonuca ilişkin kınanabilir iradi durumudur.
Kurucu unsur
Bir hukuki işlemin veya suçun varlığı için zorunlu olan öğedir.
Kurucu yenilik doğuran hak
Kullanılmasıyla yeni hukuki durum yaratan hak türüdür.
Kuvvetler ayrılığı
Yasama, yürütme ve yargı fonksiyonlarının birbirinden ayrılmasını öngören anayasal ilkedir.
Külfet
Haktan yararlanmak veya menfaat elde etmek için yerine getirilmesi gereken yük niteliğindeki davranıştır.
L
Lafzi yorum
Kuralın metnindeki kelimeler üzerinden yapılan yorumdur.
Lehe kanun
Fail açısından daha hafif sonuç doğuran ceza normudur.
Lehtar
Senet, sigorta veya benzeri ilişkilerde ödeme veya hakkın yöneldiği kişidir.
Lex specialis
Özel hükmün genel hükme üstünlüğünü anlatan yorum ilkesidir.
Lex superior
Üst normun alt norma üstünlüğünü ifade eden normlar hiyerarşisi ilkesidir.
Limited şirket
Ortakların sorumluluğunun sermaye paylarıyla sınırlı olduğu ticaret şirketidir.
Lisans
Bir fikri veya sınai hakkın kullanım yetkisidir.
Lisans sözleşmesi
Bir hakkın kullanımının belirli şartlarla başkasına bırakıldığı sözleşmedir.
Lokavt
İşverenin, toplu iş uyuşmazlığında işi durdurmasıdır.
M
Maddi hata
Kararda veya belgede bulunan açık yazım, rakam veya isim yanlışıdır.
Maddi tazminat
Malvarlığında meydana gelen eksilmeyi gidermeyi amaçlayan tazminattır.
Maddi vakıa
Hukuki değerlendirmenin dayandığı olgu ve olaylar bütünüdür.
Mağdur
Suçtan doğrudan zarar gören kişidir.
Mahrum kalınan kar
Hukuka aykırılık olmasaydı elde edilecek kazancın kaybedilen kısmıdır.
Mal rejimi
Evlilik içinde eşlerin malvarlığı ilişkilerini düzenleyen sistemdir.
Malvarlığı
Kişinin para ile ölçülebilen hak ve borçlarının bütünüdür.
Manevi tazminat
Kişilik değerlerine yönelik saldırı nedeniyle hükmedilen tazminattır.
Matbu sözleşme
Önceden hazırlanmış standart metin üzerinde kurulan sözleşmedir.
Medeni hal
Kişinin evli, bekar, dul gibi aile ve nüfus statüsünü ifade eder.
Medeni hukuk
Kişiler hukuku, aile hukuku, miras ve eşya hukuku gibi alanları kapsayan temel özel hukuk dalıdır.
Mehil
Süre veya ek süre anlamına gelen geleneksel hukuki terimdir.
Menfi tespit davası
Borcun mevcut olmadığının tespiti için açılan davadır.
Menfaat
Korunmaya değer çıkar veya yarar anlamına gelir. Her menfaat dava konusu yapılabilir nitelikte olmayabilir.
Menkul
Taşınır mal için kullanılan geleneksel terimdir.
Mer’i
Yürürlükte olan norm anlamına gelen eski ve teknik ifadedir.
Meslek hastalığı
İşin niteliğinden kaynaklanan tekrar eden sebeplerle ortaya çıkan hastalıktır.
Meşru müdafaa
Haksız saldırıya karşı zorunlu ve orantılı savunmadır.
Mevzuat
Yürürlükteki anayasa, kanun ve alt düzenleyici işlemlerin bütünüdür.
Milletlerarası hukuk
Devletler ve uluslararası örgütler arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk alanıdır.
Milletlerarası özel hukuk
Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkemeyi belirleyen alandır.
Miras
Ölen kişinin malvarlığının ve bazı hukuki durumlarının mirasçılara geçmesidir.
Mirasçılık belgesi
Mirasçıların kimler olduğunu gösteren resmi belgedir.
Mirasçı
Miras bırakanın ölümüyle tereke üzerinde hak kazanan kişidir.
Muhakeme
Yargılama sürecinin genel adıdır.
Muhdesat
Taşınmaz üzerinde sonradan meydana getirilen yapı veya tesislerdir.
Muhik sebep
Haklı ve yeterli neden anlamında kullanılan geleneksel terimdir.
Muhkem kaziyye
Kesin hüküm için kullanılan eski terimdir.
Mukavele
Sözleşme anlamına gelen eski hukuki terimdir.
Mukayeseli hukuk
Farklı hukuk sistemlerini karşılaştıran hukuk bilimi alanıdır.
Muvafakat
Onay veya rıza anlamına gelir.
Muvazaa
Üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradeye uymayan görünüşte işlem yapılmasıdır.
Müdafi
Ceza muhakemesinde şüpheli veya sanığın avukatıdır.
Müdahale
Bir hak alanına veya yargılamaya etki eden işlem veya davranıştır.
Mühlet
Süre veya ek süre anlamında kullanılan teknik kavramdır.
Mühürleme
Bir yerin veya eşyanın kullanımının resmi olarak kapatılmasıdır.
Mükellef
Vergi hukuku başta olmak üzere, yükümlü kişi anlamına gelir.
Mülga
Yürürlükten kaldırılmış hüküm veya normdur.
Mülkiyet
Eşya üzerinde en geniş tasarruf ve yararlanma yetkisi veren ayni haktır.
Müruruzaman
Zamanaşımı için kullanılan eski terimdir.
Mücbir sebep
Dıştan gelen, öngörülemeyen ve kaçınılmaz olağanüstü olaydır.
Müteselsil borçluluk
Birden fazla borçlunun borcun tamamından sorumlu olduğu durumdur.
Müteselsil kefalet
Kefilin daha ağır ve borçluyla birlikte sorumluluk üstlendiği kefalet türüdür.
Müteselsil sorumluluk
Birden fazla kişinin zararın tamamından sorumlu tutulmasıdır.
Müvekkil
Vekalet veren kişidir.
Müzekkere
Mahkemenin veya savcılığın başka mercilere yazdığı resmi yazıdır.
Müsadere
Suçla bağlantılı eşya veya kazancın devlet mülkiyetine geçirilmesidir.
Müspet zarar
Sözleşme ifa edilseydi bulunulacak durum ile mevcut durum arasındaki farkı ifade eden zarar türüdür.
N
Nafaka:
Aile hukuku bakımından bakım ve geçim ihtiyacını karşılamak için ödenen paradır.
Nispi butlan:
İşlemin, korunması amaçlanan kişi tarafından ileri sürülürse geçersiz kılınabildiği sakatlık halidir.
Nispi harç:
Dava veya işlem değerine göre hesaplanan harçtır.
Nispi hak:
Sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilen haktır.
Non bis in idem:
Aynı fiilden dolayı kişinin iki kez yargılanmaması veya cezalandırılmaması ilkesidir.
Norm:
Davranış kuralı niteliğindeki hukuki düzenlemedir.
Norm denetimi:
Kanun ve diğer düzenlemelerin üst normlara uygunluğunun incelenmesidir.
Normlar hiyerarşisi:
Hukuk kurallarının üstlük-altlık ilişkisine göre sıralandığı sistemdir.
Noter:
Belgelere resmiyet kazandıran ve bazı hukuki işlemleri düzenleyen kamu hizmeti görevlisidir.
Noter ihtarnamesi:
Noter aracılığıyla gönderilen resmi uyarı yazısıdır.
Nüfus kaydı:
Kişinin doğum, evlenme, ölüm ve medeni haline ilişkin resmi kayıt sistemidir.
O
Objektif iyi niyet:
Dürüst ve makul davranma standardını ifade eder.
Olağan kanun yolu:
Karar kesinleşmeden önce başvurulabilen kanun yoludur.
Olağanüstü kanun yolu:
Kesinleşmiş kararlara karşı sınırlı hallerde başvurulan denetim yoludur.
Onama:
Üst mahkemenin alt derece kararını hukuka uygun bulmasıdır.
Orantılılık:
Müdahalenin amaçla dengeli ve gerekli olmasını ifade eden ilkedir.
Ortaklığın giderilmesi:
Paylı veya elbirliği mülkiyetindeki ortaklığın sona erdirilmesidir.
Ortak velayet:
Evlilik birliği sona erse bile ebeveynlerin velayeti birlikte kullanmasını ifade eden modeldir.
Oturum:
Duruşmanın veya kurul görüşmesinin belirli zaman dilimidir.
Olağanüstü hal:
Anayasada öngörülen sebeplerle özel yönetim usullerine geçilen dönemdir.
Ö
Ödeme emri:
İlamsız icrada borçluya gönderilen ve borcu ödeme veya itiraz etme yükümlülüğü doğuran belgedir.
Ödemezlik defi:
Karşı taraf ifa etmedikçe kendi borcunu ifa etmeme savunmasıdır.
Ölçülülük:
Temel haklara müdahalenin gerekli ve dengeli olmasını gerektiren ilkedir.
Ön alım hakkı:
Bir mal üçüncü kişiye satıldığında öncelikle satın alma imkanı veren haktır.
Ön inceleme:
Dilekçeler aşamasından sonra dava şartları ve uyuşmazlık noktalarının belirlendiği aşamadır.
Ön mesele:
Esas uyuşmazlığın çözümü için önce karara bağlanması gereken sorundur.
Ön ödeme:
Bazı suçlarda belirli miktarın ödenmesiyle kamu davası açılmamasını sağlayan kurumdur.
Ön şart:
Bir hakkın kullanılabilmesi veya işlem yapılabilmesi için önceden gerçekleşmesi gereken koşuldur.
Örf ve adet hukuku:
Sürekli uygulama ve bağlayıcılık inancından doğan hukuk kaynağıdır.
Özel hayatın gizliliği:
Kişinin mahrem alanını koruyan temel haktır.
Özel hukuk:
Kişiler arasındaki eşitlik temelli ilişkileri düzenleyen hukuk alanıdır.
Özel yetki:
Belirli dava türleri için tanınmış alternatif veya özel yetki kuralıdır.
P
Parsel:
Kadastro planında sınırları belirlenmiş taşınmaz parçasıdır.
Patent:
Teknik buluşlara belirli süreyle tekel niteliğinde koruma sağlayan sınai haktır.
Paylı mülkiyet:
Bir eşya üzerinde birden çok kişinin belirli pay oranlarıyla malik olduğu mülkiyet türüdür.
Pişmanlık:
Bazı suçlarda cezayı azaltan veya kaldıran özel sonuç doğurabilen davranıştır.
Poliçe:
Muhataba belirli bedelin ödenmesi emrini içeren kambiyo senedidir.
Pozitif ayrımcılık:
Dezavantajlı gruplar lehine eşitliği fiilen sağlamak için tanınan özel tedbirlerdir.
Protokol:
Tarafların belirli konuda mutabakatını gösteren yazılı metindir.
Protesto:
Kambiyo hukukunda senedin gereği gibi ödenmediği veya kabul edilmediğini tespit eden resmi işlemdir.
R
Rayiç bedel:
Bir malın veya hakkın piyasadaki olağan değeridir.
Rehin:
Alacağı güvence altına almak için taşınır, alacak veya hak üzerinde kurulan ayni haktır.
Re’sen:
Talep olmaksızın kendiliğinden hareket etmeyi ifade eder.
Resen araştırma ilkesi:
Mahkemenin veya idarenin gerçeğe ulaşmak için kendiliğinden araştırma yapabilmesidir.
Reddi hakim:
Tarafsızlığı kuşkulu hakimin davadan uzaklaştırılmasının istenmesidir.
Rekabet yasağı:
Sözleşme veya kanun gereği tarafın belirli alanda rakip faaliyette bulunamamasıdır.
Resmi belge:
Kamu görevlisi tarafından usulüne uygun düzenlenen belgedir.
Resmi şekil:
Geçerlilik için resmi makam önünde yapılması gereken şekildir.
Ret:
Talep veya davanın kabul edilmemesidir.
Rıza:
Onay veya kabul iradesidir.
Rücu:
Ödeme yapan kişinin belirli şartlarla asıl sorumluya dönüp talepte bulunmasıdır.
Ruhsat:
Yetkili idarenin belirli faaliyet için verdiği izin belgesidir.
S
Sabıka:
Gündelik dilde adli sicil kaydı anlamında kullanılır.
Sadakat borcu:
Tarafın karşı tarafın meşru menfaatlerine zarar vermeyecek şekilde dürüst davranma yükümlülüğüdür.
Sağ kalan eş:
Miras bırakanın ölümü anında evlilik bağı devam eden eşidir.
Saklı pay:
Bazı mirasçıların, miras bırakanın tasarruf özgürlüğüne karşı kanunla korunan zorunlu payıdır.
Sanık:
İddianamenin kabulünden sonra ceza davasında yargılanan kişidir.
Satış vaadi sözleşmesi:
Tarafların ileride satış sözleşmesi yapmayı üstlendikleri ön sözleşmedir.
Savcı:
Kamu adına soruşturma yapan ve dava açan makamın temsilcisidir.
Savunma:
İddia veya talebe karşı ileri sürülen açıklama ve hukuki karşı koyuşlardır.
Savunma hakkı:
Kişinin kendisine yöneltilen iddialara karşı açıklama yapabilmesi ve hukuki yardım alabilmesidir.
Sebepsiz zenginleşme:
Haklı neden olmaksızın malvarlığı artan kişinin bunu geri vermesi yükümlülüğüdür.
Seçenek yaptırım:
Kısa süreli hapis cezası yerine uygulanabilen alternatif yaptırımlardır.
Seçimlik borç:
Birden fazla edimden birinin ifasıyla sona eren borç ilişkisidir.
Seçimlik hak:
Birden fazla hukuki imkandan birini seçme yetkisidir.
Senet:
Yazılı delil veya belirli hukuki değeri olan belge anlamında kullanılan terimdir.
Serbest delil sistemi:
Hakimin delilleri kanunda aksi belirtilmedikçe serbestçe takdir edebilmesidir.
Sigorta ettiren:
Sigorta sözleşmesini yapan ve primi ödeme borcu altına giren taraftır.
Sigortalı:
Rizikonun gerçekleşmesi halinde menfaati korunan kişidir.
Sınırlı ayni hak:
Eşya üzerinde mülkiyetten daha dar yetkiler sağlayan ayni haklardır.
Sınırlı ehliyetsiz:
Ayırt etme gücü bulunan fakat tam fiil ehliyetine sahip olmayan kişidir.
Sicil:
Hukuki durumların resmi olarak kaydedildiği sistemdir.
Somut norm denetimi:
Mahkemenin uygulayacağı normun anayasaya aykırılığı iddiasıyla üst denetim merciine başvurmasıdır.
Soruşturma:
Suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar süren evredir.
Soybağı:
Çocuk ile anne-baba arasındaki hukuki bağdır.
Suç:
Kanunun ceza yaptırımı bağladığı hukuka aykırı fiildir.
Suçta ve cezada kanunilik:
Suç ve cezanın ancak kanunla belirlenebilmesini ifade eden ilkedir.
Suçüstü:
Suçun işlenirken veya hemen sonrasında failin yakalanması halidir.
Sulh:
Tarafların uyuşmazlığı karşılıklı tavizlerle sona erdirmesidir.
Sulh ceza hakimliği:
Koruma tedbirleri ve bazı itirazlar hakkında karar veren ceza yargısı merciidir.
Sulh hukuk mahkemesi:
Kanunun belirli iş ve davaları bıraktığı ilk derece hukuk mahkemesidir.
Süre:
Bir işlemin yapılması veya hakkın kullanılması için tanınan zaman dilimidir.
Sübjektif iyi niyet:
Kişinin bir hukuki engeli bilmemesi ve bilmesinin beklenmemesidir.
Ş
Şahsi hak:
Belirli kişilere karşı ileri sürülebilen nispi haktır.
Şekil şartı:
İşlemin geçerliliği veya ispatı için kanunun öngördüğü biçim şartıdır.
Şerh:
Sicile düşülen açıklayıcı veya koruyucu kayıttır.
Şikayet:
Bazı suçlar bakımından mağdurun kovuşturma iradesini gösteren başvurusudur.
Şirket:
Ortak ekonomik amaç için kurulan hukuki örgütlenmedir.
Şirketler hukuku:
Ticaret şirketlerinin kuruluşunu, işleyişini ve sona ermesini düzenleyen alandır.
Şüpheli:
Soruşturma evresinde suç işlediği şüphesi altında bulunan kişidir.
Şufa:
Ön alım hakkının geleneksel adıdır.
Şartlı tahliye:
Koşullu salıvermenin halk arasındaki adıdır.
T
Tahakkuk:
Bir borcun veya verginin hesaplanıp hukuken doğmuş sayılmasıdır.
Tahkim:
Tarafların uyuşmazlığı devlet mahkemeleri yerine hakem önünde çözmeyi kabul ettikleri yargılama yoludur.
Tahliye:
Taşınmazın boşaltılması veya kişinin ceza infaz kurumundan çıkarılması anlamında kullanılır.
Tahsil:
Alacağın veya borcun fiilen elde edilmesidir.
Tahsis:
Bir malın veya kaynağın belirli amaca özgülenmesidir.
Takas:
Karşılıklı alacakların birbirini sona erdirecek şekilde mahsup edilmesidir.
Takdir yetkisi:
Kanunun çizdiği sınırlar içinde değerlendirme yapabilme alanıdır.
Taksir:
Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık sonucu ortaya çıkan kusur biçimidir.
Takip hukuku:
Alacakların cebri icra yoluyla tahsilini düzenleyen hukuk alanıdır.
Tam ehliyetsiz:
Ayırt etme gücü bulunmadığı için fiil ehliyetine sahip olmayan kişidir.
Tam yargı davası:
İdari eylem veya işlem nedeniyle oluşan zararın giderilmesi için açılan davadır.
Tanık:
Olay hakkında duyularıyla bilgi edinmiş kişidir.
Taraf ehliyeti:
Kişinin davada taraf olabilme kapasitesidir.
Taraf sıfatı:
Davadaki taraf ile maddi hukuk ilişkisinin gerçek tarafının örtüşmesidir.
Tasarruf:
Bir hak veya mal üzerinde hukuki işlem yapabilme yetkisidir.
Tasarruf ilkesi:
Tarafların dava açma, sona erdirme ve talebin kapsamını belirlemedeki hakimiyetini ifade eder.
Tasarrufun iptali davası:
Borçlunun alacaklıdan mal kaçırmaya yönelik işlemlerini alacaklıya karşı etkisiz kılan davadır.
Taşeron:
Alt işverenin uygulamadaki yaygın adıdır.
Taşınır:
Yer değiştirebilen eşya veya bazı taşınır sayılan haklardır.
Taşınmaz:
Arazi, bağımsız bölüm ve bazı sürekli haklar gibi yerinde sabit eşyalardır.
Tebligat:
Hukuki işlemlerin muhataba usulüne uygun bildirilmesidir.
Tedbir nafakası:
Dava sürerken geçici ihtiyaçları karşılamak için hükmedilen nafakadır.
Tekerrür:
Önceki mahkumiyetten sonra yeniden suç işlenmesi nedeniyle doğan özel infaz sonucudur.
Teklif:
Bir sözleşmenin kurulmasına yönelik irade açıklamasıdır.
Temerrüt:
Borcun zamanında yerine getirilmemesi veya alacaklının ifayı kabul etmemesidir.
Temlik:
Özellikle alacağın devrini ifade eden geleneksel terimdir.
Temsil:
Bir kişinin başkası adına hukuki işlem yapabilmesidir.
Temsil yetkisi:
Temsilcinin başkası adına işlem yapma gücüdür.
Teminat:
Bir yükümlülüğün yerine getirilmesini güvence altına alan araçtır.
Teminat mektubu:
Bankanın belirli şartlarda ödeme yapmayı taahhüt ettiği belge niteliğindeki güvencedir.
Temyiz:
Kararın hukuk bakımından denetlendiği kanun yoludur.
Tenfiz:
Yabancı mahkeme kararının iç hukukta icra edilebilir hale getirilmesidir.
Tenkis:
Saklı payı zedeleyen tasarrufların azaltılmasıdır.
Tensip:
Davanın başında yargılamanın yürütülmesine ilişkin ilk usuli düzenlemelerdir.
Terditli dava:
Davacının taleplerini sıra ilişkisi içinde ileri sürdüğü dava türüdür.
Tereke:
Miras bırakanın ölüm anındaki malvarlığı bütünüdür.
Terkin:
Sicildeki kaydın silinmesidir.
Teşebbüs:
Suç işleme kastıyla icra hareketlerine başlayıp suçu tamamlayamama halidir.
Tescil:
Bir hakkın veya işlemin resmi sicile kaydedilmesidir.
Tespit davası:
Bir hakkın veya hukuki ilişkinin var olup olmadığının belirlenmesi için açılan davadır.
Tevdi yeri:
Edimin alacaklıya yapılamadığı hallerde bırakıldığı yerdir.
Tevsik:
Belge veya delille doğrulama işlemidir.
Ticari işletme:
Esnaf işletmesini aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen bağımsız ve devamlı işletmedir.
Ticari iş:
Ticaret hukukunda özel sonuçlar doğuran iş ve işlemlerdir.
Ticari temsilci:
Tacir adına işletmeyi yönetmek ve geniş temsil yetkisiyle işlem yapmak üzere atanan kişidir.
Ticaret sicili:
Tacir ve ticaret şirketlerine ilişkin bilgilerin tutulduğu resmi kayıt sistemidir.
Ticaret unvanı:
Tacirin işletmesine ilişkin işlemlerde kullandığı addır.
Toplu iş sözleşmesi:
İşçi ve işveren taraflarının çalışma koşullarını düzenleyen kolektif sözleşmedir.
Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı:
Kişilerin barışçıl biçimde bir araya gelerek düşünce açıklama hakkıdır.
Trampa:
Bir malın başka bir malla değiş tokuş edilmesine dayalı sözleşmedir.
Tutanak:
Bir işlemin veya olayın resmi yazılı kaydıdır.
Tutuklama:
Kişi özgürlüğünün koruma tedbiri olarak kısıtlanmasıdır.
Tüketici:
Ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden kişidir.
Tüketici işlemi:
Tüketici ile sağlayıcı/satıcı arasındaki hukuki işlemdir.
Tüzel kişi:
Hukuk düzeninin kişilik tanıdığı örgütlenmedir.
U
Uluslararası antlaşma:
Devletler veya uluslararası örgütler arasında yapılan bağlayıcı anlaşmadır.
Usul:
Hukuki sürecin nasıl yürütüleceğini belirleyen kurallar bütünüdür.
Usul ekonomisi:
Yargılamanın en az giderle ve makul sürede sonuçlandırılması ilkesidir.
Usuli kazanılmış hak:
Taraf lehine oluşmuş ve sonraki aşamalarda korunması gereken usuli durumdur.
Uzlaşma:
Belirli suçlarda mağdur ile fail arasında anlaşma sağlanması kurumudur.
Uyuşmazlık:
Taraflar arasında hak veya borca ilişkin çatışmadır.
Uyarlama davası:
Değişen koşullar nedeniyle sözleşmenin yeni şartlara göre düzenlenmesi talebidir.
Uygulama alanı:
Bir hukuk kuralının hangi kişi, yer, zaman veya olaylara uygulanacağını ifade eder.
Ü
Üçüncü kişi:
Belirli işlem veya davanın doğrudan tarafı olmayan kişidir.
Ücret:
İşçinin yaptığı iş karşılığında aldığı paradır.
Ürün sorumluluğu:
Ayıplı veya güvensiz ürünün verdiği zarardan doğan sorumluluktur.
Üst norm:
Hiyerarşide kendisinden alt normların dayanak aldığı yüksek düzeyli kuraldır.
Üstün yarar:
Somut olayda öncelikle gözetilmesi gereken en güçlü hukuki menfaattir.
V
Vade:
Borcun ifa edilmesi gereken tarih veya süredir.
Vasi:
Vesayet altındaki kişinin işlerini yürütmek üzere atanan kişidir.
Vasiyetname:
Ölümden sonra sonuç doğurmak üzere yapılan tek taraflı irade açıklamasıdır.
Vedia:
Emanet sözleşmesi anlamında kullanılan geleneksel terimdir.
Vekalet:
Bir kişinin başkası adına iş görmeyi üstlendiği sözleşmedir.
Vekalet görevinin kötüye kullanılması:
Vekilin, temsil yetkisini hukuka ve müvekkil yararına aykırı kullanmasıdır.
Vekalet ücreti:
Avukatın hukuki yardım karşılığı hak kazandığı ücrettir.
Vekil:
Başkası adına hukuki işlem yapabilen temsilcidir.
Velayet:
Çocuğun bakımı, eğitimi ve temsiline ilişkin hak ve yükümlülüklerin bütünüdür.
Veraset ilamı:
Mirasçılık belgesi anlamında kullanılan yaygın ifadedir.
Vergi:
Kamu giderlerini karşılamak için alınan karşılıksız mali yükümlülüktür.
Vergi mahkemesi:
Vergi uyuşmazlıklarını inceleyen idari yargı merciidir.
Vergi ziyaı:
Verginin eksik veya geç tahakkukuna yol açan durumdur.
Vesayet:
Kısıtlıların ve korunması gereken kişilerin mahkeme denetiminde korunmasını sağlayan kurumdur.
Vicdani kanaat:
Hakimin delilleri değerlendirerek ulaştığı hukuki kanaattir.
Vücut dokunulmazlığı:
Kişinin beden bütünlüğüne yönelik müdahalelere karşı korunan temel hakkıdır.
Y
Yargı:
Uyuşmazlıkları bağlayıcı biçimde çözme yetkisini kullanan devlet fonksiyonudur.
Yargı bağımsızlığı:
Mahkemelerin ve hakimlerin dış etki olmaksızın karar verebilmesini ifade eden ilkedir.
Yargı yolu:
Uyuşmazlığın hangi yargı koluna götürüleceğini belirleyen hukuki çerçevedir.
Yargılamanın yenilenmesi:
Kesinleşmiş kararların belirli sebeplerle yeniden incelenmesini sağlayan olağanüstü kanun yoludur.
Yargıtay:
Adli yargı alanında yüksek mahkemedir.
Yasama dokunulmazlığı:
Milletvekillerini belirli ceza süreçlerine karşı koruyan anayasal güvencedir.
Yasal faiz:
Taraflarca farklı oran kararlaştırılmadığında uygulanan faizdir.
Yazılı delil:
Yazı ile ispatı mümkün veya gerekli kılan delildir.
Yed-i emin:
El konulan malın muhafazası için teslim edilen kişidir.
Yeniden değerleme:
Parasal tutarların ekonomik göstergelere göre güncellenmesidir.
Yenilik doğuran hak:
Tek taraflı irade açıklamasıyla hukuki durum değiştiren haktır.
Yer bakımından yetki:
Davanın hangi coğrafi yerdeki mahkemede görüleceğini belirleyen kurallardır.
Yerleşim yeri:
Kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir.
Yetki:
Aynı tür mahkemeler arasında davaya hangi mahkemenin bakacağını belirleyen kurallardır.
Yetki belgesi:
Kişinin belirli işlem veya dava bakımından temsil yetkisini gösteren belgedir.
Yetki itirazı:
Davalının mahkemenin yetkili olmadığını ileri sürmesidir.
Yokluk:
Kurucu unsurlar eksik olduğu için işlemin hukuk düzeninde hiç doğmamış sayılmasıdır.
Yoksulluk nafakası:
Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş lehine hükmedilen nafakadır.
Yorum:
Hukuk kuralının anlam ve kapsamının belirlenmesi faaliyetidir.
Yüklenici:
Bir iş veya eser meydana getirmeyi üstlenen taraftır.
Yükümlülük:
Hukuk düzeni karşısında yerine getirilmesi gereken ödevdir.
Yürürlük:
Bir normun bağlayıcı ve uygulanabilir hale gelmesidir.
Yürütmenin durdurulması:
İdari işlemin uygulanmasının dava sonuna kadar geçici olarak durdurulmasıdır.
Yüze karşı karar:
Tarafın veya ilgili kişinin huzurunda açıklanan karardır.
Z
Zabıt:
Bir işlem veya olayın resmi tutanağıdır.
Zabıt katibi:
Mahkeme tutanak ve yazışmalarını yürüten adli personeldir.
Zamanaşımı:
Süresi içinde ileri sürülmeyen talep veya ceza ilişkisinin takip edilebilirliğini ortadan kaldıran süredir.
Zarar:
Hukuka aykırılık nedeniyle malvarlığı veya kişilik alanında doğan olumsuz sonuçtur.
Zararın tazmini:
Zarar görenin uğradığı kaybın giderilmesi amacıyla ödeme veya başka bir telafi sağlanmasıdır.
Zaruret hali:
Daha büyük tehlikeyi önlemek için başka bir hukuki değere müdahale edilmesi halidir.
Zayi belgesi:
Kaybolan bazı belgeler için yerine geçen hukuki statüyü sağlayan belge veya karardır.
Zilyetlik:
Eşya üzerinde fiili hakimiyet kurulmasıdır.
Zimmet:
Kamu görevlisinin kendisine teslim edilen malı kendisinin veya başkasının yararına geçirmesidir.
Zor kullanma:
Kanunun izin verdiği ölçüde kamu görevlisinin fiziksel güç veya araç kullanmasıdır.
Zorunlu dava arkadaşlığı:
Birden fazla kişinin birlikte taraf olması gereken dava arkadaşlığı türüdür.
Zorunlu mali sorumluluk sigortası:
Kanunun yaptırılmasını mecburi tuttuğu sorumluluk sigortası türüdür.
Zorunlu müdafilik:
Belirli durumlarda sanığa veya şüpheliye baro tarafından avukat görevlendirilmesidir.
Zımni kabul:
Açık beyan olmaksızın davranışlardan veya susma halinden kabul sonucunun çıkarılmasıdır; her alanda mümkün değildir.
Zımni ret:
İdarenin başvuruya süresi içinde cevap vermemesi sonucu başvurunun reddedilmiş sayılmasıdır.
Kaynakça
- Türkiye Cumhuriyeti mevzuatı: Başta Anayasa olmak üzere temel kanunlar ve ilgili ikincil düzenlemeler.
- Ceza hukuku, ceza muhakemesi, medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku, iş hukuku, idare hukuku ve icra-iflas hukuku alanlarındaki temel ders kitapları ve uygulama eserleri.
- Yüksek yargı içtihatları: Özellikle Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay kararları.
- Adalet Bakanlığı hukuk sözlüğü ve açık erişimli temel hukuki referans kaynakları.
Sorumluluk Reddi Beyanı
Hukuk, haklar, dava süreçleri veya mevzuat hakkında paylaşılan bilgiler, genel bilgilendirme niteliğindedir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Yasalar zaman içerisinde değişebilir, uygulamalar ülke ve duruma göre farklılık gösterebilir. Kişisel hukuki durumunuza ilişkin karar almadan önce mutlaka bir avukata veya ilgili resmi kurumlara başvurmanız gerekmektedir. Bu içeriklere dayanarak yapılan işlemlerden doğabilecek sonuçlardan Invictus Wiki sorumlu tutulamaz.
🗓️ Yayınlanma Tarihi: 11 Nisan 2026
🔄 Son Güncelleme Tarihi: 11 Nisan 2026
🎯 Kimler için: Bu sözlük; hukuk öğrencileri, stajyer avukatlar, avukatlar, hakimlik ve savcılık sınavlarına hazırlanan adaylar, kamu personeli, gazeteciler, içerik üreticileri ve hukuki metinlerde geçen kavramları doğru anlamak isteyen genel okurlar için hazırlanmıştır. Amaç, yalnızca terimleri sıralamak değil; her kavramın hangi hukuk dalında kullanıldığını, pratikte ne anlama geldiğini, hangi kavramlarla karıştırıldığını ve mümkün olduğunca gündelik dildeki yanlış kullanımlarını görünür kılmaktır.
İçerik Bilgisi
Invictus Wiki editoryal ekibini temsil eden kolektif bir yazarlık imzasıdır. IW imzasıyla yayımlanan içerikler; çok kaynaklı araştırma, editoryal inceleme ve tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda hazırlanır.
