Türkiye’deki Yeraltı Şehirleri: Kapadokya’dan Mezopotamya Eşiğine Eksiksiz Liste

Türkiye coğrafyasında “yeraltı şehri” olarak adlandırılan kaya oyma yerleşimler, yalnızca savunma ve saklanma refleksinin ürünü olan geçici sığınaklar değildir; aynı zamanda üretim–depolama–ibadet–haberleşme gibi işlevlerin birlikte kurgulandığı, çoğu kez yüzey yerleşimiyle eşzamanlı yaşayan çok katmanlı mekânsal sistemlerdir.

Bu yazı, Türkiye’de adıyla tespit edilmiş, envantere girmiş veya bilimsel/kurumsal kaynaklarda “yeraltı şehri/yeraltı yerleşimi” olarak geçen örnekleri tek bir referans metinde toplamayı amaçlar; Kapadokya çekirdeğinden Orta Anadolu kuşağına, Karadeniz’deki kaya oyma yerleşimlerden Mezopotamya eşiğindeki yeni keşiflere uzanan bütüncül bir çerçeve sunar.

Editör Notu: Arkeolojik alanlarda kazı ve temizlik süreçleri sürdüğü için “tam liste” kavramı dinamik bir envantere işaret eder. Aşağıdaki tablo, kurumsal envanterler, belediye/il müdürlüğü sayfaları, bilimsel çalışmalar ve resmî kurul kararlarında adı geçen yerleri kapsayacak biçimde hazırlanmıştır. Bu yaklaşım, “her söylentiyi” değil, adı belgelere girmiş örnekleri esas alır.

Kavramsal Çerçeve: “Yeraltı Şehri” Neyi İfade Eder?

Yeraltı şehirleri (underground cities), yerel jeolojinin (özellikle tüf, kalker, yumuşak volkanik birimler) oyulabilirliğine dayanarak geliştirilmiş, galerilerle birbirine bağlanan çok mekânlı yapılar bütünüdür. Tipik bir yeraltı şehrinde şu bileşenler bir “program” halinde tekrar eder:

• Giriş kontrolü ve savunma: Daralan koridorlar, sürgü taşları, düşey bağlantılar.
• Havalandırma ve su: Bacalar, kuyular, sarnıçlar; bazı yerlerde “haberleşme” amaçlı dar şaftlar.
• Yaşam–üretim–depolama: Ahır, erzak depoları, mutfak, şırahane/üzüm işliği, atölye nişleri.
• İnanç ve ritüel: Şapel/kilise mekânları, bazen gömü alanları ve kutsal kabul edilen odalar.

Kapadokya örneklerinde bu şema, yüzeydeki kırsal yerleşim dokusuyla birlikte okunur; Mezopotamya eşiğindeki örneklerde ise kimi zaman kentsel doku altına yayılmış daha karmaşık bir ağ kurgusu gündeme gelir.

Dağılım Mantığı: Kapadokya Çekirdeği ve Çeper Kuşaklar

Türkiye’deki yeraltı şehirlerinin mekânsal yoğunluğu, oyulabilir kayaçların yayılımıyla yakından ilişkilidir. Kapadokya çekirdeğinde (tüf tabakaları) çok katlı ve birbirine bağlanan ağlar öne çıkarken; Orta Anadolu’nun bazı kesimlerinde (kalker–tüf geçişleri) daha parçalı, “yeraltı yerleşimi/mağara yerleşimi” karakteri görülür. Karadeniz’deki örneklerde ise kale altı tünelleri veya ana kaya blokları içine oyulmuş salon–koridor sistemleri farklı bir tipoloji üretir.

Midyat’ta Keşfedilen Yeni Büyük Yeraltı Şehri: Matiate

Konum, adlandırma ve keşfin bağlamı

Midyat yerleşimi antik kaynaklarda Matiate adıyla anılır; yeraltı şehri de bu tarihsel ad üzerinden literatüre girmiştir. Yerleşim, ilçenin Estel kesiminde (Ulu Cami Mahallesi çevresi) kentsel dokunun altında gelişen kaya oyma bir ağın parçasıdır. İlçe ölçeğinde sürdürülen temizlik/kazı çalışmalarıyla görünür hâle gelen kompleks, “tek bir giriş–tek bir kat” şemasını aşan; tüneller, odalar ve işliklerden oluşan geniş bir yeraltı yerleşimi karakteri sergiler.

Arkeolojik veriler ve işlevsel okuma: A-1 ve A-4 mekânları

Bilimsel yayınlar, yeraltı şehrinin en azından bir bölümünde üretim ve depolama işlevlerinin belirgin olduğunu göstermektedir. A-1 mekânında üzüm işliği (şırahane) düzeneği ve depolama amaçlı silolar; A-4 mekânında depolamaya dönük mimari elemanlar tespit edilmiştir. Bu durum, kompleksi yalnızca “baskından kaçış” anlatısına indirgemek yerine, ekonomik faaliyet–gıda güvenliği–mevsimsel depolama gibi daha geniş bir işlev spektrumu içinde değerlendirmeyi zorunlu kılar. Söz konusu alanlarda kazı / temizlik çalışmalarının 2020–2021 yıllarında yürütüldüğü ayrıca kayıtlıdır.

Tarihleme, dönemsel süreklilik ve turizme kazandırma

Kurumsal açıklamalar, yapım evrelerinin en azından erken Hristiyanlık dönemine uzandığını ve çeşitli dönemlerde kullanım sürekliliği bulunduğunu vurgular. Basın kaynakları, bulunan eserlerin bir bölümünü MS 2–3. yüzyıllara tarihlerken; alanın etaplar hâlinde düzenlenerek turizme açılması yönünde restorasyon / ziyaretçi karşılama merkezi projelerinden söz eder. Bu söylem, Midyat yeraltı şehrini Kapadokya örnekleriyle aynı turizm evreninde konumlandıran yeni bir “yeraltı mirası rotası” potansiyeli yaratmıştır.

Midyat örneğinin ayırt edici yönü

Kapadokya’daki çok katlı yeraltı şehirleri çoğunlukla kırsal ağlar ve vadi yerleşimleriyle ilişkilendirilirken, Midyat / Matiate örneği kentsel dokunun altında genişleyen bir sistem olarak dikkat çeker. Bu, koruma ve yönetim açısından da farklı bir problem seti üretir: altyapı müdahaleleri, yapı stokunun statik güvenliği, ziyaretçi akışının kentsel yaşamla çatışmadan düzenlenmesi ve kazı alanlarının etaplar hâlinde açılması gibi başlıklarda “kent arkeolojisi” ölçeğinde kararlar gerektirir.

Türkiye’deki Yeraltı Şehirleri: İllere Göre Tam Alfabetik Liste (Tablo)

Aşağıdaki tablo illere göre alfabetik sıralanmıştır. “Statü” sütunu, alanın ziyarete açık olup olmamasını veya literatürde “yeraltı şehri / yeraltı yerleşimi” olarak geçiş biçimini kısaca işaret eder.

Tipoloji Notları: Tablo Nasıl Okunmalıdır?

1. Ziyarete açık çekirdek: Kapadokya çevresinde (özellikle Nevşehir) müze yönetiminde ziyarete açılmış örnekler, mekânsal programın daha okunur olduğu “klasik yeraltı şehri” tipolojisini temsil eder.
2. Envanter/literatür kuşağı: Kayseri–Niğde–Kırşehir hattında çok sayıda yeraltı yapısı, tez/enventerde adıyla geçer; bir bölümü düzenleme/ziyaret altyapısı bakımından sınırlıdır.
3. Karadeniz ve çevresinde “yeraltı yerleşimi”: Tokat Artova örneği, Kültür Portalı envanterinde ayrıntılı planimetrik tarifle kayıtlıdır; Boyabat ve benzeri “kale altı tünelleri” ise çoğu kez medya dilinde “yeraltı kenti” olarak dolaşır ve bilimsel envanter düzeyi ayrıca izlenmelidir.
4. Mezopotamya eşiğinde yeni merkez: Midyat/Matiate, hem akademik yayınlarda hem kurumsal sayfalarda ayrıntılı biçimde ele alınan, ölçeği büyüdükçe bölgesel turizm omurgasını yeniden kurma potansiyeli taşıyan bir keşiftir.

Sonuç: Türkiye’deki Yeraltı Şehirleri İçin Referans Okuma Haritası

Türkiye’deki yeraltı şehirleri, “tek bir bölgeye ait turistik ikon” olmanın ötesinde, farklı jeolojik kuşakların ve tarihsel kırılmaların (göç, baskı, sınır güvenliği, kırsal ekonomi, manastır/kilise ağları) mekânda kristalleştiği bir miras sınıfıdır. Kapadokya çekirdeği ziyarete açık örneklerle okunabilirliği yüksek bir “açık derslik” sunarken; Kayseri–Niğde–Kırşehir hattı envanterde adı geçen çok sayıdaki yeraltı yapısıyla “yayılımı” gösterir. Midyat/Matiate ise, kent altında büyüyen ölçeği ve disiplinlerarası koruma gereksinimleriyle Türkiye’de yeraltı mirası tartışmasını yeni bir aşamaya taşır.

Kaynakça

• Anadolu Ajansı. (2024, 22 Şubat). Mardin’deki 5 bin yıllık yer altı şehri bu yıl ziyarete açılacak. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/mardindeki-5-bin-yillik-yer-alti-sehri-bu-yil-ziyarete-acilacak/3144659
• Aksaray İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (t.y.). Yeraltı şehirleri. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://aksaray.ktb.gov.tr/TR-63663/yeralti-sehirleri.html
• Çakantemur, A. (2018). Türkiye’de tarihi dönemde yeraltı şehirleri ve jeoloji ilişkisi: Çankırı ili Orta ilçesi Hüyük köyü yeraltı şehri örneği [Dönem projesi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü]. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. https://ggy.fenbilimleri.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/626/2019/10/Ali-%C3%87AKANTEMUR-11832727-1-9.pdf
• Çankırı Valiliği. (t.y.). Orta – Hüyük yer altı şehri. https://cankiri.gov.tr/orta—huyuk-yer-alti-sehri
• Ersun, D. (2021). Matiate (Midyat) yeraltı şehri A-1 ve A-4 mekanlarının işlevine yönelik bir değerlendirme. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 191–220. https://doi.org/10.30561/sinopusd.1007461
• İhlas Haber Ajansı. (2008, 18 Nisan). Sinop’ta 8 katlı yeraltı kenti bulundu. https://www.iha.com.tr/haber-sinopta-8-katli-yeralti-kenti-bulundu-19126
• Karaman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (t.y.). Manazan Mağaraları. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://karaman.ktb.gov.tr/TR-364470/manazan-magaralari.html
• Karapınar Belediyesi. (t.y.). Akören Oymalı yeraltı şehri. https://www.karapinar.bel.tr/tr/akoren_oymali_yeralti_sehri-134
• Kayseri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (t.y.). Yeraltı şehirleri. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://kayseri.ktb.gov.tr/TR-183236/yeralti-sehirleri.html
• Kayseri Büyükşehir Belediyesi. (t.y.). Kayseri yeraltı yapıları envanteri (PDF) [Rapor]. https://www.kayseri.bel.tr/uploads/pdf/kayseri_yeralti_envanteri_3.pdf
• Kırşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (t.y.). Mucur yeraltı şehri. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://kirsehir.ktb.gov.tr/tr-195658/mucur-yeralti-sehri.html
• Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (t.y.). Matiate yeraltı şehri Estel mağaraları. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://mardin.ktb.gov.tr/TR-312250/matiate-yeralti-sehri-estel–magaralari.html
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2020, 20 Temmuz). Nevşehir’de tesadüfen ortaya çıkarılan “Kayaşehir” turizme açıldı [Basın bülteni]. https://basin.ktb.gov.tr/TR-269822/nevsehir39de-tesadufen-ortaya-cikarilan-kayasehir-turizme-acildi.html
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Derinkuyu yeraltı şehri (broşür) [PDF]. Müzekart / muze.gov.tr.  https://muze.gov.tr/s3/MysFileLibrary/Nev%C5%9Fehir%20Derin%20Kuyu%20Yeralti%20%C5%9Eehri-6c83e1ba-2c09-414d-b056-e7370ef324e3.pdf
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Derinkuyu yeraltı şehri. Müzekart / muze.gov.tr. https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=DKY&SectionId=DKY01
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Aziz Mercurius yeraltı şehri. Müzekart / muze.gov.tr. https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=MRK&SectionId=AAM01
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Mucur yeraltı şehri. Müzekart / muze.gov.tr. https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=MRK&SectionId=KMU01
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Gümüşler Manastırı ve yeraltı şehri. Müzekart / muze.gov.tr. https://muze.gov.tr/muze-detay?DistId=MRK&SectionId=GMS01
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kayseri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2025, 29 Ocak). 29.01.2025 gün ve 8416 sayılı karar: “Damlalı Mağarası (Yeraltı Şehri)” adının “Damlalı Yeraltı Şehri” olarak değiştirilmesi [PDF]. https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/131034%2C29012025-gun-ve-8416-sayili-karar-nevsehir-ili-kozakli-.pdf
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı. (2021, 1 Haziran). Hüyük yeraltı şehri. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/cankiri/gezilecekyer/huyuk-yeralti-sehri
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı. (2021, 9 Ağustos). Aziz Mercurius yeraltı şehri. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/aksaray/gezilecekyer/aziz-mercurius-yeralti-sehri
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı. (t.y.). Aydıntepe yer altı şehri. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bayburt/gezilecekyer/aydintepe-yer-alti-sehri
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı. (t.y.). Manazan Mağaraları. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/karaman/gezilecekyer/manazan-magaralari
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı. (t.y.). Sulu Mağara. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/kirikkale/gezilecekyer/sulu-magara
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı. (t.y.). Yer altı yerleşim yeri (Tokat, Artova, Boyunpınar) [Kültür envanteri kaydı]. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/tokat/kulturenvanteri/yer-alti-yerlesim-yeri
• TurkishMuseums (Official Turkish Museums). (t.y.). Mardin Dara örenyeri. https://www.turkishmuseums.com/museum/detail/22330-mardin-dara-orenyeri/22330/1
• TurkishMuseums (Official Turkish Museums). (t.y.). Niğde Gümüşler Manastırı ve yeraltı şehri. https://www.turkishmuseums.com/museum/detail/2214-nigde-gumusler-manastiri-ve-yeralti-sehri/2214/1

🗓️ Yayınlanma Tarihi: 31 Ocak 2026
🔄 Son Güncelleme Tarihi: 31 Ocak 2026
🎯 Kimler için: Bu yazı; Türkiye’deki yeraltı şehirlerini tek bir referans sayfada, bilimsel doğruluk ve kavramsal tutarlılık içinde görmek isteyen okurlar içindir. Kapadokya’daki klasik yeraltı şehirlerini (Derinkuyu, Kaymaklı, Özkonak, Mazı, Tatların) yüzeysel gezi notlarının ötesinde, yerleşim sistemi ve tipoloji düzeyinde anlamaya çalışan ziyaretçilere; Midyat’ta keşfedilen Matiate gibi yeni buluntuları güncel bağlamıyla takip etmek isteyenlere hitap eder.

Aynı zamanda içerik; arkeoloji, sanat tarihi, mimarlık, şehircilik, kültürel miras yönetimi, turizm planlama ve yerel tarih alanlarında çalışan araştırmacılar ile öğrenciler için bir “başlangıç bibliyografyası” ve saha listesi işlevi görür. Yerel yönetimler, müze/ören yeri yöneticileri, rehberler ve tur operatörleri açısından ise destinasyon planlama, rota kurgusu ve ziyaretçi bilgilendirme metinleri üretmek için kullanılabilecek kapsamlı bir çerçeve sunar.

İçerik Bilgisi

Bu içerik yaklaşık 3198 kelimeden ve 20004 karakterden oluşmaktadır. Ortalama okuma süresi: 11 dakikadır. Invictus Wiki editoryal ilkelerine uygun olarak hazırlanmış; güvenilir ve doğrulanabilir kaynaklar temel alınarak yayımlanmıştır. Bilgi güncelliği düzenli olarak gözden geçirilir.

IW

Invictus Wiki editoryal ekibini temsil eden kolektif bir yazarlık imzasıdır. IW imzasıyla yayımlanan içerikler; çok kaynaklı araştırma, editoryal inceleme ve tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda hazırlanır.