Zihnin Haritası: İnsan Doğasını Anlama Rehberi
İnsanoğlu binlerce yıldır gökyüzünü, okyanusları ve atomun kalbini inceledi; ancak en büyük gizem hâlâ iki kulağımızın arasında, yaklaşık 1,5 kilogramlık o devasa karanlıkta saklı. Psikoloji, sadece “davranışları inceleyen bir bilim” değil; her kararımızın, her korkumuzun ve her rüyamızın arkasındaki karmaşık kodları çözme çabasıdır.
Bu sözlük, kendi iç dünyanızın labirentlerinde kaybolmak yerine, o labirentin mimarı olmanız için tasarlandı.
Neden Psikoloji Terimleri Sözlüğü?
Psikoloji terimleri çoğu zaman klinik bir soğuklukla sunulur. Biz ise bu kavramları hayatın tam merkezine, hikayelerimize yerleştirmek istiyoruz. Bu rehber ile;
Görünmeyeni Görünür Kılın: “Bilinçaltı”nın sessiz fısıltılarını, “Savunma Mekanizmaları”nın ördüğü görünmez duvarları ve “Bilişsel Çelişkiler”in yarattığı içsel gerilimleri keşfedin.
İlişkilerin Kimyasını Çözün: “Bağlanma Kuramları”ndan “Empati”nin nörolojik kökenlerine kadar, insanlarla kurduğumuz bağların hangi temellere dayandığını anlayın.
Zihinsel Esnekliğinizi Artırın: “Nöroplastisite” gibi kavramlarla beyninizin değişme kapasitesini kavrayın ve “Öz-Şefkat” ile zihinsel sağlığınızı korumanın yollarını öğrenin.
Bu Sözlük Kimin İçin?
Bu sözlük; bir sabah neden mutsuz uyandığını merak edenlerden, bir reklamın onu nasıl ikna ettiğini anlamaya çalışanlara; akademik bir temel arayan öğrencilerden, insan ruhunun derinliklerine meraklı entelektüellere kadar herkes için bir zihinsel pusuladır.
“Kendi karanlığınızın farkına varmak, başkalarının karanlığıyla başa çıkmanın en iyi yoludur.” Carl Jung’un bu uyarısından yola çıkarak; sizi kendinizle, arzularınızla ve korkularınızla en dürüst şekilde tanışmaya davet ediyoruz.
Zihnin alfabesini öğrenmeye hazır mısınız?
A
Abraksiyon (Soyutlama)
Zihnin, bir nesnenin veya durumun belirli bir özelliğine odaklanarak diğerlerini dışarıda bırakması süreci. Karmaşık sistemleri anlamak için kullanılan temel bir bilişsel mekanizmadır.
Açık Kapı Tekniği
Terapide danışanın savunma mekanizmalarını aşmak için kullanılan, cevabı evet-hayır olmayan, ucu açık sorularla farkındalık yaratma yöntemi.
Adaptasyon (Uyum)
Bireyin çevresel değişimlere karşı biyolojik, bilişsel veya davranışsal olarak gösterdiği esneklik. Evrimsel psikolojinin temel kavramıdır.
Afazi
Beyindeki dil merkezlerinin hasar görmesi sonucu ortaya çıkan; konuşma, anlama veya yazma yeteneğinin kaybı ya da bozulması durumu.
Affekt (Duygulanım)
Bir bireyin duygularını dışa vuruş biçimi; yüz ifadesi, ses tonu ve jestlerle gözlemlenebilen anlık duygusal tepki.
Agorafobi
Kişinin panik yaşaması durumunda kaçmanın zor olabileceği geniş veya kalabalık alanlarda bulunma korkusu.
Aidiyet İhtiyacı
Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi’nde yer alan, bireyin bir gruba, aileye veya topluluğa kabul edilme ve sevgi görme yönündeki temel motivasyonu.
Aktivasyon (Uyarılma)
Organizmanın belirli bir görevi yerine getirmek için gereken zihinsel ve fiziksel enerji seviyesine ulaşması.
Algı (Perception)
Duyu organları aracılığıyla alınan ham verilerin beyinde işlenerek anlamlı bir bütün haline getirilmesi süreci.
Altruizm (Özgecilik)
Kişinin kendi çıkarını gözetmeksizin, başkalarının iyiliği için fedakarlıkta bulunma davranışı.
Ambivalans (Duygu Karmaşası)
Bir kişiye, nesneye veya duruma karşı aynı anda hem sevgi hem nefret gibi birbirine zıt duyguların hissedilmesi durumu.
Amnezi (Bellek Kaybı)
Hastalık, travma veya psikolojik nedenlerle bilgilerin hatırlanamaması durumu. İleriye dönük (yeni bilgi öğrenememe) veya geriye dönük (geçmişi unutma) olabilir.
Anksiyete (Kaygı)
Gerçek bir tehdit olmasa bile hissedilen, huzursuzluk ve gerginlik haliyle karakterize edilen, geleceğe yönelik yaygın korku durumu.
Antisosyal Kişilik Bozukluğu
Başkalarının haklarını hiçe sayma, yasaları çiğneme, empati yoksunluğu ve pişmanlık duymama ile belirginleşen kişilik yapısı.
Arketip
Jung’un analitik psikolojisinde; kolektif bilinçaltından gelen, tüm insanlarda ortak olan sembolik imgeler ve temel karakter kalıpları (Örn: Anne, Kahraman, Gölge).
Atalet (Eylemsizlik)
Bireyin harekete geçme isteği olmasına rağmen içsel bir direnç nedeniyle eyleme dökememe, psikolojik olarak yerinde sayma durumu.
Atasman (Bağlanma)
Özellikle erken çocukluk döneminde, bebek ile bakım veren kişi arasında kurulan ve ilerideki tüm ilişkileri şekillendiren duygusal bağ.
Atıf Teorisi
İnsanların kendi davranışlarının veya başkalarının davranışlarının nedenlerini (içsel veya dışsal faktörlere) nasıl açıkladıklarını inceleyen sosyal psikoloji alanı.
Ayna Nöronlar
Bir birey bir eylemi gerçekleştirdiğinde ve aynı eylemi başkasının yaptığını gözlemlediğinde ateşlenen, empati ve öğrenme süreçlerinde kritik rol oynayan beyin hücreleri.
B
Bağlanma Kuramı (Attachment Theory)
Bebek ile bakım veren kişi arasındaki erken dönem ilişkinin, bireyin yetişkinlikteki duygusal ilişkilerini ve güven duygusunu nasıl şekillendirdiğini açıklayan kuram. (Bkz: Güvenli, Kaygılı, Kaçınan Bağlanma).
Başa Çıkma Mekanizmaları (Coping Mechanisms)
Bireyin stres, çatışma veya zorlayıcı yaşam olaylarıyla baş etmek için geliştirdiği bilişsel ve davranışsal stratejiler.
Bakış Açısı Yanlılığı (Actor-Observer Bias)
Kendi davranışlarımızı dışsal (çevresel) nedenlere, başkalarının davranışlarını ise içsel (karakteristik) özelliklere bağlama eğilimi.
Barnum Etkisi
Kişilerin, aslında herkes için geçerli olabilecek genel ve belirsiz kişilik analizlerini (astroloji veya kişilik testleri gibi) kendilerine özelmiş gibi algılama eğilimi.
Bastırma (Repression)
Rahatsızlık veren düşünce, anı veya arzuların bilinçten uzaklaştırılarak bilinçaltına itilmesi şeklinde işleyen savunma mekanizması.
Beden Dili
Duyguların ve niyetlerin kelimeler olmadan; duruş, jest ve mimikler aracılığıyla iletilmesi. Sosyal etkileşim sisteminin temel bileşenidir.
Bellek (Hafıza)
Bilginin kodlanması, depolanması ve gerektiğinde geri çağrılması süreci. Kısa süreli (çalışma belleği) ve uzun süreli bellek olarak ikiye ayrılır.
Benlik Saygısı (Self-Esteem)
Bireyin kendi değerine ilişkin duyduğu öznel değerlendirme ve memnuniyet düzeyi.
Biliş (Cognition)
Düşünme, anlama, hatırlama, yargılama ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin tamamı.
Bilişsel Çelişki (Cognitive Dissonance)
Bireyin sahip olduğu inançlar ile davranışları arasında tutarsızlık olduğunda yaşadığı içsel gerginlik ve bu gerginliği giderme çabası.
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Düşünce biçimlerinin duyguları ve davranışları etkilediği prensibine dayanan; hatalı düşünce kalıplarını değiştirmeye odaklanan yaygın terapi ekolü.
Bilişsel Çarpıtmalar
Gerçekliğin zihin tarafından sistematik olarak hatalı işlenmesi; “ya hep ya hiç” düşüncesi, aşırı tipleştirme veya felaketleştirme gibi kalıplar.
Bilinç (Consciousness)
Bireyin o anki içsel süreçlerinin (düşünce, duygu) ve dış dünyadaki uyaranların farkında olma hali.
Bilinçaltı / Bilinçdışı
Bilincin doğrudan erişemediği ancak davranışları, rüyaları ve dil sürçmelerini derinden etkileyen; bastırılmış arzuların ve korkuların toplandığı alan.
Bireyselleşme
Jung’un kuramında, kişinin kendi potansiyelini fark ederek toplumdan bağımsız, özgün ve bütünleşmiş bir kişilik yapısına ulaşma süreci.
Biyo-psikososyal Model
İnsan sağlığı ve hastalıklarını sadece biyolojik değil; psikolojik ve sosyal faktörlerin etkileşimiyle açıklayan bütüncül sistem.
Bumerang Etkisi
Bir kişiyi ikna etme çabasının, o kişide savunma yaratarak tam tersi yönde bir tutum geliştirmesine neden olması durumu.
Burnout (Tükenmişlik)
Uzun süreli strese bağlı olarak ortaya çıkan fiziksel, zihinsel ve duygusal bitkinlik hali; özellikle iş yaşamında motivasyon ve empati kaybıyla karakterize edilir.
C – Ç
Cinsel Kimlik
Bireyin biyolojik cinsiyetinden bağımsız olarak, kendisini hangi cinsiyete ait hissettiğine dair içsel algısı.
Coping (Başa Çıkma)
Bakınız: Başa Çıkma Mekanizmaları.
Çalışma Belleği (Working Memory)
Bilginin kısa bir süre için tutulduğu ve aynı zamanda işlendiği (hesaplama, akıl yürütme gibi) zihinsel alan. Zihnin “not defteri” olarak nitelendirilir.
Çatışma (Conflict)
Bireyin birbiriyle bağdaşmayan iki veya daha fazla ihtiyaç, istek ya da dürtü arasında kalması sonucu yaşadığı gerginlik.
Çatışma Yönetimi
Bireyler veya gruplar arasındaki fikir ayrılıklarını, yapıcı bir sistemle çözüme kavuşturma süreci.
Çekirdek İnançlar
Kişinin çocukluk döneminden itibaren geliştirdiği, kendisine, diğer insanlara ve dünyaya dair değiştirmesi zor olan en derin ve temel yargıları (Örn: “Değersizim” veya “İnsanlar güvenilmezdir”).
Çerçeveleme Etkisi (Framing Effect)
Bir bilginin sunuluş biçiminin (pozitif veya negatif vurgu), bireyin karar verme sürecini ve algısını etkilemesi durumu.
Çocukluk Travması
Erken yaşlarda yaşanan, çocuğun başa çıkma kapasitesini aşan ve yetişkinlikteki psikolojik yapısını derinden etkileyen sarsıcı olaylar.
D
Duygusal Zeka (EQ)
Kişinin kendi duygularını tanıma, anlama ve yönetme; aynı zamanda başkalarının duygularını fark ederek etkili iletişim kurma yeteneği.
Depresyon
Derin bir üzüntü, hayattan zevk alamama (anhedoni), enerji kaybı ve değersizlik hissiyle karakterize edilen, günlük işlevselliği bozan duygu durum bozukluğu.
Dürtü Kontrolü
Anlık istekleri veya tepkileri erteleyebilme, sonucunu düşünerek hareket etme becerisi.
Dışadönüklük (Extraversion)
Enerjisini dış dünyadan, sosyal etkileşimlerden ve çevresel uyaranlardan alan kişilik özelliği.
Dinamik Psikoloji
Zihinsel süreçleri ve davranışları, bilinçdışı güçlerin, dürtülerin ve geçmiş deneyimlerin etkileşimiyle açıklayan yaklaşım (Bkz: Psikanaliz).
Disosiasyon (Çözülme)
Kişinin kimlik, bellek, çevre algısı veya bilinç bütünlüğünün geçici olarak bozulması; zihnin dayanılmaz bir stres anında gerçeklikten kopması.
Dopamin
Beyinde haz, ödül sistemi, motivasyon ve hareket kontrolünde kilit rol oynayan nörotransmitter (kimyasal iletici).
Duyarsızlaşma (Desensitization)
Korkulan veya kaygı duyulan bir uyarana karşı, tekrarlayan maruz kalmalar sonucunda verilen duygusal tepkinin azalması.
Dinamik Yer değiştirme
Kişinin asıl hedefine yöneltemediği bir duyguyu (genellikle öfkeyi), daha az tehdit edici başka bir nesneye veya kişiye yöneltmesi. (Örn: Müdüre kızıp evde kapıyı çarpmak).
Davranışçılık (Behaviorism)
Zihinsel süreçleri değil, sadece gözlemlenebilir ve ölçülebilir davranışları inceleyen; öğrenmeyi uyarıcı-tepki bağıyla açıklayan akım (Örn: Pavlov, Skinner).
Deri İletkenliği (GSR)
Duygusal uyarılma anında ter bezlerinin aktivitesine bağlı olarak cildin elektriksel iletkenliğinin değişmesi. Psikolojik tepkilerin ölçümünde kullanılır.
Denetim Odağı (Locus of Control)
Bireyin başına gelen olayların nedenlerini kendi kontrolünde (içsel) mi yoksa şans, kader gibi dış güçlerde (dışsal) mi gördüğüne dair inancı.
Değişmezlik İlkesi (Algısal)
Nesnelerin uzaklık, ışık veya açı değişimine rağmen zihnimizde aynı büyüklük, renk ve biçimde algılanmaya devam etmesi.
Psikoloji sözlüğümüzün E ve F harfleriyle insan ruhunun katmanlarına ve zihinsel bariyerlerine yolculuk yapıyoruz. Bu bölüm, sağlıklı ilişkilerin anahtarı olan “Empati”den, kişiliğin yönetim merkezi “Ego”ya ve yaşamı kısıtlayan “Fobiler”e kadar uzanıyor.
E
Ego
Freudyen kuramda, kişiliğin gerçeklik ilkesine göre hareket eden parçası. İlkel dürtüler (İd) ile toplumsal ahlak (Süper-ego) arasında denge kurmaya çalışan “yönetici” mekanizmadır.
Egodaş (Egosyntonic)
Kişinin sahip olduğu belirti veya davranışların, kendi benlik algısıyla uyumlu olması ve bunları bir sorun olarak görmemesi durumu.
Ego-yabancı (Egodystonic)
Kişinin yaşadığı düşünce veya davranışların kendi değerlerine ters düşmesi ve bu durumdan rahatsızlık duyması (Örn: OKB’deki takıntılar).
Ekolali
Kişinin başkası tarafından söylenen kelimeleri veya cümleleri anlamsız bir şekilde aynen tekrarlaması durumu.
Ekstrasensör Algı (ESP)
Duyu organları kullanılmadan bilgi edinme iddiası; parapsikolojinin çalışma alanına giren “duyu dışı algı”.
Eleştirel Düşünme
Bilgiyi olduğu gibi kabul etmek yerine; analiz ederek, sorgulayarak ve kanıtlara dayanarak değerlendirme becerisi.
Empati
Bir başkasının duygularını, bakış açısını ve içinde bulunduğu durumu, onun ayakkabılarını giyiyormuşçasına hissetme ve anlama yetisi.
Enformasyon İşleme (Bilgi İşleme)
Zihnin dış dünyadan gelen verileri alma, kodlama, depolama ve geri çağırma süreçlerini bilgisayar metaforuyla açıklayan bilişsel yaklaşım.
Entelektüelleştirme
Rahatsız edici bir duygudan kaçınmak için olayı sadece mantıksal ve kavramsal düzeyde ele alma şeklinde işleyen savunma mekanizması.
Episodik Bellek (Anısal Bellek)
Kişisel yaşantıların, zaman ve mekan bağlamıyla kaydedildiği uzun süreli bellek türü (Örn: İlk okul gününüzü hatırlamanız).
Erişilebilirlik Kısayolu (Availability Heuristic)
Bir olayın olasılığını, o olayın zihnimize ne kadar kolay geldiğine (ne kadar çarpıcı olduğuna) göre değerlendirme eğilimi.
Erteleme (Procrastination)
Yapılması gereken bir işi, geçici bir rahatlama uğruna duygusal bir kaçışla sürekli erteleme davranışı. Genellikle bir zaman yönetimi değil, duygu yönetimi sorunudur.
Esneklik (Resilience/Psikolojik Sağlamlık)
Zorlu yaşam olayları, travmalar veya stres karşısında yıkılmama, toparlanabilme ve bu süreçten güçlenerek çıkma becerisi.
Eşik (Duyusal)
Bir uyaranın (ses, ışık vb.) duyu organları tarafından fark edilebilmesi için gereken minimum şiddet seviyesi.
F
Fantezi (Hayal Kurma)
Gerçeklikten uzaklaşarak, zihinde arzu edilen durumları veya olayları kurgulama süreci. Savunma mekanizması olarak kullanıldığında aşırıya kaçabilir.
Farkındalık (Mindfulness)
Şimdiki anın, yargılamadan, bilinçli ve nazik bir dikkatle farkında olma pratiği.
Fantom Ekstremite (Hayalet Uzuv)
Vücuttan kopan bir uzvun (kol, bacak) sanki hala oradaymış gibi hissedilmesi veya ağrıması durumu.
Fenomenoloji
Bireyin dünyayı ve olayları kendi öznel bakış açısıyla nasıl deneyimlediğine odaklanan yaklaşım.
Figür-Zemin İlişkisi
Gestalt psikolojisinde, algının bir nesneyi (figür) ön plana çıkarırken geri kalan her şeyi arka plan (zemin) olarak organize etmesi kuralı.
Fiksasyon (Saplanma)
Psikoseksüel gelişim aşamalarından birinde yaşanan aşırı doyum veya yoksunluk nedeniyle, o aşamanın özelliklerinin yetişkinlikte de devam etmesi.
Filogenetik
Bir davranışın veya özelliğin bireysel gelişimden ziyade, türün evrimsel geçmişine dayanan kökeni.
Fobi
Belirli bir nesneye, hayvana veya duruma karşı duyulan; mantıksız, aşırı ve süreklilik arz eden korku hali.
Fonksiyonel Sabitlik
Bir nesneyi sadece geleneksel kullanım amacıyla görme, onun farklı işlevlerini hayal edememe şeklindeki zihinsel engel.
Formasyon (Tutum Oluşumu)
Bireyin çevresindeki nesnelere veya olaylara karşı olumlu ya da olumsuz değerlendirmeler geliştirme süreci.
G
Geri Bildirim (Feedback)
Bir sistemin çıktısının, sistemin gelecekteki performansını etkilemek üzere sisteme geri dönmesi. Kişisel gelişimde ve sosyal etkileşimlerde davranış değişikliği yaratan en önemli mekanizmalardan biridir.
Geri Çağırma (Recall)
Daha önce öğrenilmiş ve depolanmış bilginin, dışarıdan bir ipucu yardımıyla veya doğrudan zihinde aktif hale getirilmesi.
Geriye Dönük Engelleme (Retroactive Interference)
Yeni öğrenilen bir bilginin, eski bilgilerin hatırlanmasını zorlaştırması durumu.
Gestalt Psikolojisi
“Bütün, parçaların toplamından daha fazladır” ilkesine dayanan; algının nesneleri parçalar halinde değil, organize olmuş bütünler olarak kavradığını savunan akım.
Gevşeme Eğitimi
Kaygı ve stresi azaltmak amacıyla kas gerginliğini düşürmeye ve solunumu düzenlemeye odaklanan sistematik teknikler (Örn: Progresif Kas Gevşetme).
Gize (Catharsis)
Bkz: Katarsis. Bastırılmış duyguların, genellikle bir sanat eseri veya terapi aracılığıyla dışa vurularak zihinsel bir boşalma ve arınma yaşanması.
Gölge (Shadow)
Jung’un analitik psikolojisinde; bireyin toplumsal beklentilerle uyuşmayan, reddettiği veya bastırdığı karanlık özelliklerinden oluşan kişilik katmanı.
Göreli Yoksunluk
Bireyin kendi durumunu başkalarıyla kıyaslayarak, aslında nesnel olarak kötü durumda olmasa bile kendisini eksik veya dezavantajlı hissetmesi durumu.
Grup Dinamiği
Bir grup içindeki bireylerin birbirleriyle olan etkileşimleri, rolleri ve grubun bütünsel davranışını belirleyen psikolojik süreçler.
Güvenli Bağlanma
Bebeklikte bakım verenin ihtiyaçlara tutarlı yanıt vermesi sonucu oluşan; yetişkinlikte sağlıklı, özgüvenli ve dengeli ilişkiler kurma becerisi sağlayan bağlanma stili.
H
Hale Etkisi (Halo Effect)
Bir kişi hakkındaki tek bir olumlu özelliğin (Örn: fiziksel çekicilik), o kişinin diğer tüm özellikleri hakkında (Örn: zeka, güvenilirlik) olumlu bir yargı oluşmasına neden olması.
Halüsinasyon (Varsanı)
Dış dünyada gerçek bir uyaran olmadığı halde, beş duyu organından biriyle algılanan yanılsamalı deneyim. (Örn: Olmayan bir sesi duymak).
Hareket Yanılsaması (Stroboskopik Hareket)
Hareketsiz görüntülerin hızlı bir şekilde arka arkaya sunulmasıyla beynin hareketi algılaması (Sinema ve animasyonun temelindeki algısal ilke).
Haz İlkesi (Pleasure Principle)
Freud’a göre İd’in (Alt Benlik) işleyiş biçimi; acıdan kaçınma ve anlık doyum elde etme yönündeki içgüdüsel dürtü.
Helezon Etkisi (Zemberek Etkisi)
Bir davranışın veya duygunun, kendi kendini besleyerek sürekli artması ve bir döngü halinde şiddetlenmesi.
Hevessizlik (Avolition)
Kişinin amaç odaklı eylemleri başlatma veya sürdürme isteğinin/becerisinin belirgin şekilde azalması; şizofreni ve ağır depresyonun yaygın bir belirtisidir.
Heyecan (Emotion)
Belli bir uyarana karşı gelişen; fizyolojik değişimler (kalp atışı vb.), bilişsel değerlendirmeler ve davranışsal ifadelerle ortaya çıkan yoğun durum.
Hipnoz
Telkine yatkınlığın arttığı, dikkatin odaklandığı ve bilincin farklılaştığı uyku benzeri yapay bir durum.
Hipokampus
Beynin limbik sisteminde yer alan; yeni bilgilerin öğrenilmesi, belleğe kaydedilmesi ve mekansal yön bulma süreçlerinde hayati önem taşıyan bölge.
Histeri
Geleneksel psikolojide; fiziksel bir neden olmaksızın ortaya çıkan felç, körlük veya bayılma gibi belirtilerin, bastırılmış psikolojik çatışmalardan kaynaklandığı kabul edilen durum.
Hümanistik (İnsancıl) Psikoloji
İnsanın özgür iradesini, kişisel gelişim potansiyelini ve “kendini gerçekleştirme” ihtiyacını merkeze alan psikoloji ekolü (Örn: Maslow, Rogers).
I – İ
Işık Etkisi (Spotlight Effect)
Bireyin, dış görünüşünün veya davranışlarının başkaları tarafından gerçekte olduğundan çok daha fazla fark edildiğini ve incelendiğini sanma yanılgısı.
İçgörü (Insight)
1.Bir problemin çözümünün aniden zihinde belirmesi (Kavrayış yoluyla öğrenme).
2.Terapi sürecinde danışanın, davranışlarının altındaki bilinçdışı nedenleri anlamaya başlaması.
İçsel Motivasyon
Bireyin bir eylemi dışsal bir ödül (para, not, övgü) için değil; sadece eylemin kendisinden keyif aldığı veya onu değerli bulduğu için yapması.
İd (Alt Benlik)
Freudyen kişilik kuramının en ilkel tabakası. Tamamen bilinçdışıdır, mantık tanımaz ve “haz ilkesine” göre anlık doyum arar.
İdeal Benlik
Kişinin sahip olmak istediği, hayal ettiği ve ulasmaya çalıştığı özelliklerden oluşan benlik tasarımı.
İdentifikasyon (Özdeşim Kurma)
Bireyin, hayranlık duyduğu veya güçlü gördüğü bir başkasının özelliklerini, değerlerini ve davranışlarını kendi kişiliğine katarak bir savunma veya gelişim mekanizması oluşturması.
İkincil Kazanç
Bir hastalık veya psikolojik belirtinin kişiye sağladığı dolaylı faydalar (Örn: Çevreden ilgi görme, sorumluluklardan kaçma).
İletişim Engelleri
Mesajın kaynaktan alıcıya ulaşmasını zorlaştıran; yargılama, öğüt verme, ad takma veya konuyu saptırma gibi psikososyal engeller.
İllüzyon (Yanılsama)
Dış dünyadaki gerçek bir uyarandan gelen duyusal verilerin beyinde hatalı yorumlanması. (Halüsinasyondan farkı, fiziksel bir nesnenin var olmasıdır).
İmpulsivite (Dürtüsellik)
Sonuçlarını düşünmeden, anlık bir istekle veya uyarılmayla harekete geçme eğilimi.
İnkar (Denial)
Gerçekliği kabul etmenin aşırı kaygı yarattığı durumlarda, o olayı veya durumu yok sayma şeklinde işleyen en temel savunma mekanizmalarından biri.
İntihar Olasılığı (Suisid)
Bireyin öz kıyım düşünceleri ve planları. Klinik psikolojide en yüksek öncelikli risk değerlendirme alanıdır.
İrade (İstence)
Kişinin dürtülerini kontrol ederek, bilinciyle belirlediği bir amaca yönelik karar verme ve bu kararı uygulama gücü.
İşlevsel Psikoloji
Zihnin ne olduğuyla (yapısıyla) değil; çevresine uyum sağlamak için ne yaptığıyla (işleviyle) ilgilenen, William James tarafından öncülüğü yapılan ekol.
İtaat (Obedience)
Bireyin, otorite figüründen gelen doğrudan emirleri, kendi vicdani yargılarına aykırı olsa bile yerine getirme eğilimi (Bkz: Milgram Deneyi).
J
Jakobson’un İletişim Modeli
İletişimi; gönderici, alıcı, mesaj, bağlam, kanal ve kod bileşenleriyle inceleyen, psikodilbilimde kullanılan sistemli yapı.
James-Lange Teorisi
Duyguların, vücudun fiziksel tepkilerinden sonra oluştuğunu savunan teori (Örn: “Korktuğumuz için titremeyiz, titrediğimizi fark ettiğimiz için korkarız”).
Jealousy (Kıskançlık)
Sahip olunan veya sahip olunduğu düşünülen bir ilişkinin/değerin kaybına yönelik hissedilen karmaşık duygu; rekabet ve güvensizlik bileşenlerini içerir.
Jenerasyon Etkisi
Kişinin dışarıdan okuduğu veya duyduğu bilgiden ziyade, kendi zihninde ürettiği (kendi kelimeleriyle ifade ettiği) bilgiyi çok daha iyi hatırlaması fenomeni.
Jungiyen Analiz (Analitik Psikoloji)
Carl Gustav Jung tarafından geliştirilen; kolektif bilinçdışı, arketipler ve bireyselleşme kavramlarını merkeze alan psikoterapi yaklaşımı.
Jargonun Psikolojik Etkisi
Belirli bir grubun kullandığı teknik dilin, grup içinde aidiyeti artırırken, dışarıdakiler üzerinde dışlanmışlık veya otorite algısı yaratması süreci.
K
Kaçınma Davranışı
Kişinin kaygı veya korku yaratan durumlardan, nesnelerden ya da düşüncelerden uzak durarak geçici bir rahatlama sağlama çabası. Fobilerin ve anksiyete bozukluklarının sürdürücü temel mekanizmasıdır.
Kadercilik (Fatalizm – Psikolojik Boyut)
Bireyin yaşamındaki olayların kendi kontrolü dışında, önceden belirlenmiş bir güç tarafından yönetildiğine dair inancı. Bu durum genellikle düşük öz-yeterlilik ile ilişkilidir.
Kalıpyargı (Stereotype)
Belirli bir gruba mensup bireyler hakkında, o grubun tüm üyelerinin aynı özelliklere sahip olduğu varsayımıyla geliştirilen, genellikle hatalı ve yüzeysel inançlar bütünü.
Kanonik Bakış
Nesnelerin veya kavramların zihnimizde en yaygın ve belirgin halleriyle (prototip olarak) temsil edilmesi eğilimi.
Karakter
Kişiliğin sosyal ve ahlaki değerlerle şekillenmiş, çevre tarafından onaylanan ya da eleştirilen daha kalıcı ve kararlı yönü.
Karar Verme Yorgunluğu
Uzun süre boyunca karmaşık seçimler yapmak zorunda kalmanın, irade gücünü zayıflatarak kararların kalitesini düşürmesi durumu.
Karşıt Tepki Geliştirme (Reaction Formation)
Bireyin, hissettiği ancak kendisi için kabul edilemez olan bir duygunun tam tersi yönde, abartılı bir davranış sergilemesi şeklinde işleyen savunma mekanizması.
Katarsis (Arınma)
Bastırılmış duyguların dışa vurulması sonucu yaşanan duygusal boşalma ve zihinsel rahatlama süreci.
Kaygı Bozuklukları (Anksiyete Bozuklukları)
Korku ve endişe duygularının gündelik hayatı engelleyecek kadar şiddetli, sürekli ve gerçek bir tehdit yokken ortaya çıkmasıyla karakterize edilen klinik tablolar.
Kendini Gerçekleştirme
Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi’nin zirvesinde yer alan; bireyin tüm potansiyelini kullanması, yaratıcılığını sergilemesi ve özgün benliğine ulaşması süreci.
Kendini Doğrulayan Kehanet (Pygmalion Etkisi)
Kişinin bir durum veya kişi hakkındaki beklentisinin, farkında olmadan o beklentiye uygun davranmasına ve sonunda beklentisinin gerçekleşmesine neden olması.
Kişilik
Bireyi başkalarından ayıran; bilişsel, duygusal ve davranışsal özelliklerin tutarlı ve karakteristik örüntüsü.
Kişilik Envanteri
Kişilik özelliklerini, mizaç yapılarını veya psikolojik bozuklukları ölçmek amacıyla kullanılan standartlaştırılmış testler (Örn: MMPI, Big Five).
Kolektif Bilinçdışı
Jung’un kuramında, kişisel deneyimlerden bağımsız olarak, tüm insanlık tarihinden süzülüp gelen ve ortak arketipleri barındıran zihin katmanı.
Kompulsiyon (Zorlantı)
Takıntılı düşüncelerin (obsesyon) yarattığı kaygıyı azaltmak amacıyla yapılan, tekrarlayıcı ve durdurulması güç davranışlar (Örn: Sürekli el yıkama).
Koşullanma (Klasik ve Edimsel)
Organizmanın belirli bir uyaran ile bir tepki arasında bağ kurmayı öğrenmesi süreci. Pavlov’un köpeği (Klasik) ve Skinner’ın kutusu (Edimsel) bu alanın temel taşlarıdır.
Kurban Psikolojisi
Kişinin yaşadığı olumsuzluklarda sorumluluk almaktan kaçınıp, sürekli olarak başkalarını veya şartları suçlaması; kendini çaresiz ve mağdur olarak konumlandırması.
L
Labilite (Duygusal Değişkenlik)
Duygu durumunun çok kısa süreler içinde ve uç noktalar arasında (Örn: Neşeliyken aniden öfkeye geçmek) hızlıca değişmesi durumu.
Lapsus (Dil Sürçmesi)
Freud’a göre, bilinçaltındaki bastırılmış bir düşüncenin veya arzunun yanlışlıkla söze dökülmesi (Freudyen Kayma).
Latent Öğrenme (Gizil Öğrenme)
Bir bilginin pekiştirme yapılmadan öğrenilmesi ancak bu bilginin sadece ihtiyaç duyulduğunda davranışa dökülmesi durumu.
Letarji
Kişinin fiziksel ve zihinsel olarak aşırı halsiz, uyuşuk ve tepkisiz olması; derin bir isteksizlik hali.
Libido
Psikanalitik kuramda, yaşamı sürdürme enerjisi; geniş anlamda yaratıcı gücü ve yaşam sevincini, dar anlamda ise cinsel dürtüyü temsil eden enerji.
Limbik Sistem
Beyinde duyguların, motivasyonun, koku almanın ve hafızanın merkezi olarak kabul edilen yapılar bütünü (Amigdala, Hipokampus vb.).
Locus of Control
Bkz: Denetim Odağı.
Logoterapi
Viktor Frankl tarafından geliştirilen; insanın temel motivasyonunun “yaşamda bir anlam bulma” olduğunu savunan varoluşçu terapi ekolü.
Lüsid Rüya (Bilinçli Rüya)
Kişinin rüya gördüğü esnada rüyada olduğunun farkına varması ve bazen rüya içeriğini kontrol edebilmesi durumu.
M
Mağdur Suçlayıcılığı (Victim Blaming)
Olumsuz bir duruma maruz kalan kişinin, bu durumun sorumlusuymuş gibi algılanması veya suçlanması yönündeki sosyal psikolojik eğilim.
Makyavelizm
Kişilik psikolojisinde; başkalarını manipüle etme, çıkarları için sömürme ve ahlaki değerleri hiçe sayma eğilimi ile karakterize edilen bir “Karanlık Üçlü” (Dark Triad) bileşeni.
Mani
Duygu durum bozukluklarında (özellikle Bipolar), aşırı neşe, enerji artışı, uyku ihtiyacında azalma ve düşünce hızında aşırı artışla seyreden dönem.
Manipülasyon
Bir kişinin, başkasının kararlarını veya davranışlarını kendi çıkarları doğrultusunda, genellikle fark ettirmeden yönlendirme süreci.
Maskeleme (Masking)
Bireyin toplumsal kabul görmek veya damgalanmaktan kaçınmak için kendi doğal duygularını, dürtülerini veya nöroçeşitlilik özelliklerini bilinçli olarak gizlemesi.
Mavi Işık Etkisi
Ekranlardan yayılan ışığın melatonin salgısını baskılayarak uyku-uyanıklık döngüsünü (sirkadiyen ritim) bozması süreci.
Melankoli
Klasik psikolojide derin bir keder, isteksizlik ve dünyaya karşı ilgi kaybı; modern klinik tanımda ise ağır depresyonun alt tipi.
Mizaç (Temperament)
Kişiliğin biyolojik temelli, doğuştan gelen ve yaşam boyu nispeten kararlı kalan duygusal tepki verme biçimi.
Model Alma
Sosyal öğrenme kuramında, bir bireyin başka birinin davranışlarını gözlemleyerek ve onları taklit ederek yeni davranışlar edinmesi.
Motivasyon
Bir davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren içsel veya dışsal itici güç; organizmanın bir hedefe yönelik enerji harcaması.
Münzevi (Schizoid)
Duygusal soğukluk, sosyal ilişkilerden kaçınma ve içe kapanıklıkla belirginleşen kişilik örüntüsü.
N
Narsisizm (Özseverlik)
Bireyin kendisine karşı aşırı hayranlık duyması, empati yoksunluğu ve sürekli bir onay/hayranlık beklentisi içinde olmasıyla karakterize edilen kişilik yapısı.
Negatif Pekiştirme
İstenmeyen bir durumun veya uyaranın ortadan kaldırılması yoluyla bir davranışın tekrarlanma olasılığının artırılması (Cezalandırma ile karıştırılmamalıdır).
Nesne İlişkileri
Psikanalitik bir yaklaşım olarak; bireyin erken çocukluk döneminde bakım verenlerle (ilk nesnelerle) kurduğu bağın, yetişkinlikteki içsel dünyasını ve ilişkilerini nasıl inşa ettiğini inceleyen kuram.
Nöroplastisite (Beyin Esnekliği)
Beynin deneyimlere, öğrenmeye ve hatta yaralanmalara tepki olarak fiziksel yapısını ve sinaps bağlantılarını yeniden düzenleme ve değiştirme yeteneği.
Nöropati
Sinir sisteminde meydana gelen hasarlar sonucu oluşan his kaybı, uyuşma veya ağrı durumlarını kapsayan genel terim.
Nörotisizm (Duygusal Dengesizlik)
Kişilik özelliklerinde; kaygıya, strese, depresyona ve öfkeye yatkınlığı ifade eden, “Beş Faktörlü Kişilik Modeli”nin temel boyutlarından biri.
Nörotransmitter
Nöronlar arasında iletişimi sağlayan; serotonin, dopamin, oksitosin gibi kimyasal mesajcıların genel adı.
Nostalji
Geçmişe duyulan özlem; genellikle bugünkü zorluklardan kaçış veya kimlik inşasında bir dayanak olarak kullanılan karmaşık duygu.
O
Obsesyon (Takıntı)
Kişinin iradesi dışında zihnine gelen; belirgin bir kaygıya neden olan, inatçı ve rahatsız edici düşünce, imge ya da dürtüler.
Odaklanma (Focus)
Bilişsel enerjinin belirli bir uyarana veya göreve yönlendirilmesi; diğer çevresel uyaranların (distraktörlerin) zihinsel olarak elenmesi süreci.
Oidipus Kompleksi
Freud’un psikanalitik kuramında, çocuğun karşı cinsten ebeveynine duyduğu bilinçdışı arzuyu ve aynı cinsten ebeveyniyle içine girdiği rekabeti ifade eden evre.
Oksitosin
“Sosyal bağlanma” veya “aşk hormonu” olarak da bilinen; güven, empati, cinsel çoğalma ve doğum sonrası bağlanma süreçlerinde kilit rol oynayan nörokimyasal.
Olumlu Pekiştirme
İstenen bir davranışın ardından ortama ödüllendirici bir uyaran ekleyerek (Örn: aferin demek, ödül vermek), o davranışın tekrarlanma sıklığını artırma yöntemi.
Operan Koşullanma
Bkz: Edimsel Koşullanma. Davranışların, sonuçları (ödül veya ceza) tarafından şekillendirildiği öğrenme süreci.
Önyargı
Bir grup veya kişi hakkında, yeterli bilgi veya deneyime sahip olmadan geliştirilen, genellikle negatif ve kalıplaşmış tutumlar.
Ö
Öğrenilmiş Çaresizlik
Organizmanın, kaçamayacağı olumsuz durumlara tekrar tekrar maruz kalması sonucu, durumu değiştirme imkanı doğsa bile harekete geçmemesi ve teslimiyet göstermesi hali.
Öz-Düzenleme (Self-Regulation)
Bireyin hedeflerine ulaşmak için kendi düşünce, duygu ve davranışlarını kontrol etme, yönlendirme ve değiştirme becerisi.
Öz-Etkililik (Self-Efficacy)
Bandura’nın kavramıdır; bireyin belirli bir görevi başarıyla yerine getirebileceğine dair kendi yeteneklerine duyduğu inanç.
Öz-Şefkat (Self-Compassion)
Kişinin başarısızlık veya acı anlarında kendine karşı sert eleştiriler yapmak yerine, sevilen bir dosta gösterilen nazik ve anlayışlı tutumu sergilemesi.
Özdeşim
Bkz: İdentifikasyon.
Özgecilik
Bkz: Altruizm.
P
Panik Atak
Aniden başlayan; kalp çarpıntısı, nefes darlığı, ölüm korkusu ve dehşet hissi gibi şiddetli fiziksel ve zihinsel belirtilerle karakterize edilen yoğun kaygı nöbeti.
Paradoksal Niyet
Kişinin korktuğu veya kaçındığı şeyi bilerek/isteyerek yapmaya çalışması yoluyla o korkunun gücünü kırma tekniği (Viktor Frankl’ın yöntemidir).
Paranoya
Kişinin başkalarının kendisine zarar vereceğine, komplolar kurduğuna dair temelsiz, sarsılmaz ve aşırı şüpheci düşüncelere sahip olması hali.
Pavlovyen Koşullanma
Bkz: Klasik Koşullanma.
Performans Kaygısı
Bir görevi yerine getirirken başkaları tarafından değerlendiriliyor olma düşüncesinin yarattığı, başarıyı engelleyebilen yoğun endişe (Örn: sahne korkusu).
Piknik Tip
Kretschmer’in kişilik sınıflamasında; kısa boylu, yuvarlak hatlı ve dışa dönük mizaçlı kişileri tanımlayan beden yapısı tipi.
Plasebo Etkisi
Tıbbi açıdan etkisiz bir maddenin (şeker hapı gibi), kişinin o maddenin iyileştireceğine dair inancı sayesinde gerçek bir iyileşme sağlaması durumu.
Pozitif Psikoloji
Hastalık ve patoloji yerine; insanın güçlü yanlarına, mutluluğa, iyi oluş haline ve yaşam kalitesini artıran faktörlere odaklanan psikoloji dalı.
Projeksiyon (Yansıtma)
Bireyin kendisinde kabul edemediği olumsuz duygu veya düşünceleri, sanki bir başkasına aitmiş gibi algılaması şeklindeki savunma mekanizması.
Psikosomatik
Kökeni tamamen psikolojik çatışma veya stres olan, ancak vücutta fiziksel belirtilerle (mide ağrısı, döküntü vb.) ortaya çıkan rahatsızlıklar.
R
Rasyonalizasyon (Mantığa Bürünme)
Bireyin hayal kırıklığı yaratan veya kabul edilemez bir durumu, gerçek nedenini gizleyerek, kulağa mantıklı gelen bahanelerle açıklama çabası (Örn: “Zaten o işi istemiyordum”).
Reaktif Depresyon
Dış dünyadaki spesifik ve sarsıcı bir olay (ölüm, ayrılık, iş kaybı) sonucunda ortaya çıkan tepkisel çökkünlük hali.
Rehabilitasyon
Zihinsel veya fiziksel bir rahatsızlık sonrasında bireyin kaybettiği işlevleri geri kazanması ve topluma yeniden uyum sağlaması süreci.
Regresyon (Gerileme)
Kişinin stresli veya kaygı verici bir durumla karşılaştığında, gelişimsel olarak daha erken, çocuksu bir evrenin davranış kalıplarına dönmesi.
Refleks
Belirli bir uyarıcıya karşı verilen, öğrenilmemiş, hızlı ve istemsiz biyolojik tepki.
Rem Uykusu (Hızlı Göz Hareketleri)
Uykunun rüyaların çoğunun görüldüğü, beyin aktivitesinin uyanıklığa yakın olduğu ancak kasların felç durumunda kaldığı evresi.
Rezonans (Duygusal)
Bireylerin birbirlerinin duygusal durumlarını hissetmesi ve bu duygusal frekansın grupta yayılması hali.
S – Ş
Savunma Mekanizmaları
Egonun, kaygı uyandıran içsel çatışmalar veya dışsal tehditlerle başa çıkmak için kullandığı bilinçdışı zihinsel stratejiler (Bkz: Yansıtma, İnkar, Yüceltme).
Semantik Bellek (Anlamsal Bellek)
Dünyaya dair genel bilgilerin, kuralların, kavramların ve anlamların depolandığı, kişisel yaşantıdan bağımsız bellek türü.
Serotonin
Duygu durumu, uyku, iştah ve sosyal davranışı düzenleyen, eksikliği depresyonla ilişkilendirilen kritik nörotransmitter.
Sirkadiyen Ritim
Vücudun yaklaşık 24 saatlik döngüye sahip olan biyolojik saati (uyku-uyanıklık döngüsü).
Sosyal Fobi
Kişinin başkaları tarafından yargılanacağı, küçük düşürüleceği endişesiyle sosyal ortamlardan kaçınması veya bu ortamlarda aşırı kaygı duyması.
Sosyal Kaytarma (Social Loafing)
Bireylerin, bir grup içinde ortak bir hedef için çalışırken, bireysel performanslarının ölçülemeyeceği durumlarda tek başlarına olduklarından daha az çaba sarf etme eğilimi.
Somatizasyon
Psikolojik sıkıntıların vücutta fiziksel ağrılar veya belirtiler olarak ortaya çıkması.
Stigma (Damgalama)
Zihinsel rahatsızlığı olan bireylerin toplum tarafından dışlanması, olumsuz etiketlere maruz kalması.
Stresör
Organizmanın dengesini bozan ve stres tepkisini tetikleyen her türlü fiziksel veya psikolojik uyaran.
Süper-Ego (Üst Benlik)
Freudyen kuramda, kişiliğin toplumsal ahlak kurallarını, vicdanı ve ideal benliği temsil eden parçası.
Sürveyans (Gözlem)
Davranış bilimlerinde, bir bireyin veya grubun davranışlarının sistematik olarak izlenmesi ve kaydedilmesi.
Şema
Zihnin dünyayı organize etmek, bilgiyi kategorize etmek ve yeni deneyimleri anlamlandırmak için kullandığı bilişsel yapılar veya kalıplar.
Şizoid Kişilik
Sosyal ilişkilerden belirgin bir kopukluk, kısıtlı duygusal dışavurum ve yalnızlığı tercih etme ile karakterize edilen yapı.
Şizofreni
Gerçeklikle bağın koptuğu; halüsinasyonlar, sanrılar ve dağınık düşünce süreçleriyle seyreden kronik ve ağır bir zihinsel bozukluk.
T
Tabula Rasa (Boş Levha)
John Locke tarafından ortaya atılan; insanın zihninin doğuştan boş bir levha olduğu ve tüm bilgilerin deneyim yoluyla (öğrenme) kazanıldığını savunan görüş.
Tamamlanmamış İşler (Unfinished Business)
Gestalt terapisinde; geçmişte ifade edilememiş duygular, ihtiyaçlar veya çatışmaların bugünkü psikolojik sağlığı ve ilişkileri olumsuz etkilemeye devam etmesi durumu.
Talamus
Beyinde koku hariç tüm duyusal bilgilerin işlendiği ve ilgili korteks bölgelerine iletildiği “santral” görevi gören bölge.
Teleskop Etkisi
Hafızada geçmişteki olayların gerçekleşme zamanının hatalı algılanması; uzak olayların daha yakın, yakın olayların ise daha uzakmış gibi hissedilmesi.
Temel Güven
Erikson’un gelişim aşamalarında ilki olan; bebeğin dünyanın güvenilir bir yer olduğuna dair geliştirdiği ilk temel inanç.
Tepki Süresi
Bir uyarana (ışık, ses vb.) maruz kalma ile o uyarana karşı verilen fiziksel veya zihinsel tepki arasındaki süre.
Terapötik İttifak
Danışan ve terapist arasında kurulan; ortak hedeflere, güvene ve iş birliğine dayalı iyileştirici bağ.
Transferans (Aktarım)
Danışanın geçmişindeki önemli kişilere (anne, baba vb.) karşı duyduğu hisleri, farkında olmadan terapistine yansıtması süreci.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)
Kişinin fiziksel bütünlüğünü veya yaşamını tehdit eden dehşet verici bir olay yaşamasından sonra gelişen; olay anını tekrar yaşama (flashback), kaçınma ve aşırı uyarılmışlık ile karakterize edilen durum.
U – Ü
Ufuk Genişliği (Span of Apprehension)
Zihnin tek bir bakışta veya çok kısa bir sürede algılayabildiği ve işleyebildiği maksimum öğe sayısı.
Unutma Eğrisi (Ebbinghaus Eğrisi)
Öğrenilen bilgilerin zaman içinde, eğer tekrar edilmezlerse, ne kadar hızlı bir şekilde zihinden silindiğini gösteren matematiksel model.
Uyku Hijyeni
Kaliteli ve dinlendirici bir uyku için gerekli olan davranışsal ve çevresel koşulların (oda sıcaklığı, ışık, rutinler vb.) düzenlenmesi.
Uyum (Conformity)
Bireyin, kendi fikirlerini veya davranışlarını grup normlarına uydurmak amacıyla değiştirmesi; gruba uyma eğilimi (Bkz: Asch Deneyi).
Uyarılmışlık (Arousal)
Vücudun ve zihnin tetikte olma seviyesi; düşük seviyeler uykuyu, orta seviyeler odaklanmayı, çok yüksek seviyeler ise kaygıyı temsil eder.
Üretkenlik vs. Durgunluk
Erikson’a göre orta yetişkinlik döneminde yaşanan; bir şeyler üretme, gelecek nesillere rehberlik etme veya yerinde sayma çatışması.
Üstbiliş (Metacognition)
Kişinin kendi düşünme süreçlerinin farkında olması ve bu süreçleri kontrol edebilmesi; “düşünme üzerine düşünme”.
V
Varoluşçu Psikoloji
İnsanın özgürlüğüne, seçimlerine, sorumluluklarına ve yaşamın anlamını bulma çabasına odaklanan; ölüm, yalnızlık ve anlamsızlık gibi temel kaygıları ele alan ekol.
Vaka Analizi (Case Study)
Bir bireyin, grubun veya olayın psikolojik özelliklerini derinlemesine incelemek için kullanılan nitel metodoloji.
Vazgeçme (Sönme)
Edimsel koşullanmada, bir davranışın ardından pekiştiricinin verilmemesi sonucu o davranışın zamanla ortadan kalkması süreci.
Ventral Striatum
Beynin ödül ve motivasyon sisteminde merkezi rol oynayan, haz alma ve beklenti süreçleriyle ilişkili bölge.
Vicdan
Süper-ego’nun, kişinin eylemlerini ahlaki değerlere göre yargılayan ve hatalı durumlarda suçluluk hissi yaratan işlevi.
Y
Yakınsal Gelişim Alanı (Zone of Proximal Development)
Vygotsky’nin kavramıdır; bir öğrencinin tek başına yapabildiği ile bir rehber eşliğinde yapabileceği arasındaki potansiyel gelişim mesafesi.
Yalnızlık Psikolojisi
Sosyal izolasyondan farklı olarak, bireyin sosyal ilişkilerinin niteliği ile beklentisi arasındaki boşluktan doğan öznel huzursuzluk hali.
Yanılsama (İllüzyon)
Bkz: İllüzyon. Fiziksel bir uyaranın hatalı algılanması (Örn: Sudaki kalemin kırık görünmesi).
Yansıtma (Projection)
Bkz: Projeksiyon. Kişinin kendindeki kabul edilemez duygu ve kusurları başkalarında görme eğilimi.
Yapısalcılık (Structuralism)
Zihni, onu oluşturan en temel parçalara (duyumlar, imgeler, duygular) ayırarak incelemeye çalışan, Wundt tarafından öncülüğü yapılan ilk psikoloji ekolü.
Yaşam Boyu Gelişim
Gelişimin sadece çocuklukta bitmediğini, doğumdan ölüme kadar fiziksel, bilişsel ve sosyal değişimlerin devam ettiğini savunan yaklaşım.
Yer Değiştirme (Displacement)
Bkz: Dinamik Yer Değiştirme. Duygusal tepkinin asıl hedeften daha az tehdit edici bir hedefe yönlendirilmesi.
Yerleşik Davranış (Habituation)
Bir uyarıcıya tekrar tekrar maruz kalma sonucunda o uyarıcıya verilen tepkinin azalması; “alışma” süreci.
Yeterlilik İnancı
Bkz: Öz-Etkililik.
Yönetici İşlevler
Beynin ön lobu (prefrontal korteks) tarafından yönetilen; planlama, karar verme, odaklanma ve dürtü kontrolü gibi karmaşık bilişsel süreçlerin bütünü.
Yüceltme (Sublimation)
Toplumca kabul görmeyen dürtülerin (Örn: saldırganlık), toplumca onaylanan yaratıcı veya yapıcı faaliyetlere (Örn: spor, sanat) dönüştürülmesi. En sağlıklı savunma mekanizmalarından biri kabul edilir.
Z
Zaman Algısı
Zamanın geçişine dair öznel deneyim; duygusal duruma, yaşa ve yapılan aktiviteye göre (Örn: eğlenirken zamanın hızlı geçmesi) değişkenlik gösterir.
Zayıf Benlik
Egonun içsel dürtüler (İd) ve dış baskılar karşısında denge kurmakta zorlandığı, kişinin çevresel etkilere karşı savunmasız hissettiği yapı.
Zeka (Intelligence)
Deneyimlerden öğrenme, karmaşık problemleri çözme, soyut düşünme ve yeni durumlara uyum sağlama yeteneği.
Zeka Bölümü (IQ)
Zihinsel yaşın takvim yaşına oranlanmasıyla elde edilen, standart testlerle ölçülen genel zeka puanı.
Zeka Kuramları
Zekayı tek bir genel yetenek (g-faktörü) olarak gören yaklaşımların yanı sıra, onu farklı alanlara bölen yaklaşımlar (Örn: Gardner’ın Çoklu Zeka Kuramı).
Zeitgeist (Zamanın Ruhu)
Belirli bir döneme hakim olan genel entelektüel, ahlaki ve kültürel iklim; bireylerin psikolojik süreçlerini ve toplumsal davranışlarını şekillendiren görünmez sistem.
Zihin Kuramı (Theory of Mind)
Bir başkasının da kendine ait inançları, arzuları ve niyetleri olduğunu, bunların benimkinden farklı olabileceğini anlama yetisi (Genellikle 4 yaş civarı gelişir).
Kaynakça
Bu sözlükteki tanımlar ve kuramsal temeller, psikoloji biliminin temel yapı taşlarını oluşturan aşağıdaki ana kaynaklardan derlenmiştir:
- American Psychological Association. (2020). APA dictionary of psychology. https://dictionary.apa.org/ adresinden erişildi.
- Atkinson, R. C., & Hilgard, E. R. (2014). Psikolojiye giriş (C. Yavuz, Çev.; 16. bs.). Arkadaş Yayınları.
- Freud, S. (2018). Haz ilkesinin ötesinde ve benlik ve id (A. K. Aksoy, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1920-1923).
- Gerrig, R. J., & Zimbardo, P. G. (2012). Psikoloji ve yaşam (G. Sart, Çev.). Nobel Akademik Yayıncılık.
- Jung, C. G. (2006). Analitik psikoloji (E. Gürol, Çev.). Payel Yayınları.
- Maslow, A. H. (1954). Motivation and personality. Harper & Row.
- Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2007). Modern psikoloji tarihi (Y. Aslay, Çev.). Kaknüs Yayınları.
İlave Okuma Önerileri
Sözlükteki kavramları daha geniş bir bağlamda anlamak ve zihninizin sınırlarını genişletmek için şu eserleri inceleyebilirsiniz:
1. Temel Kuramlar ve Klasikler
Fromm, E. (1941). Özgürlükten kaçış. (Bireyin modern toplumdaki yalnızlığını ve otoriteyle ilişkisini anlamak için).
Frankl, V. E. (1946). İnsanın anlam arayışı. (Logoterapi ve zor şartlarda psikolojik sağlamlık üzerine).
2. Modern Nörobilim ve Davranışsal Ekonomi
Kahneman, D. (2011). Hızlı ve yavaş düşünme. (Karar verme mekanizmaları ve bilişsel yanılgılar üzerine temel eser).
Eagleman, D. (2011). Incognito: Beynin gizli hayatı. (Bilinçdışı süreçlerin günlük hayatımızdaki etkileri üzerine).
3. Sosyal Psikoloji ve Kişilik
Cialdini, R. B. (1984). İknanın psikolojisi. (Sosyal etki ve uyum sağlama mekanizmalarını anlamak için).
Doğan, C. (Ed.). (2021). Kişilik kuramları. (Farklı ekollerin insan kişiliğine bakışını karşılaştırmak için).
Sağlık İçerikleri İçin Sorumluluk Reddi
Invictus Wiki’de yayımlanan tüm sağlık içerikleri; genel bilgilendirme amacı taşımakta olup profesyonel bir tıbbi teşhis, tedavi veya sağlık hizmetinin yerine geçmez. Sitede yer alan yazılar, yalnızca kullanıcıların ilgili konular hakkında farkındalık kazanmasına yardımcı olmak için hazırlanmıştır. Her bireyin sağlık durumu kişiye özgüdür ve burada verilen bilgiler kendi kendine teşhis koymak, tedavi uygulamak veya ilaç kullanmak için kullanılmamalıdır.
Invictus Wiki, içeriklerde yer alan bilgilerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez. Sağlık alanı sürekli gelişen ve güncellenen bir alandır; bu nedenle paylaşılan bilgilerin zaman içinde değişme ihtimali bulunmaktadır. Sitede yer alan bilgilerin kullanımı sonucu doğabilecek herhangi bir risk, zarar veya sorun tamamen okuyucunun kendi sorumluluğundadır.
Herhangi bir sağlık belirtisi, şikâyeti veya acil durum yaşamanız halinde en kısa sürede bir hekime veya sağlık kuruluşuna başvurmanız gerekmektedir. Bu sitedeki hiçbir bilgi, doktor muayenesi veya tıbbi danışmanın yerini tutmaz. İlaç kullanımı, tedavi yöntemleri veya tıbbi müdahale gerektiren durumlarda uzman bir sağlık profesyoneline danışmanız zorunludur.
Invictus Wiki, üçüncü taraf bağlantılar, dış kaynaklı bilgiler veya başka platformlardan yapılan yönlendirmeler üzerinde kontrol yetkisine sahip değildir ve bu kaynakların içeriğinden veya kullanımından doğabilecek sorunlardan sorumlu tutulamaz.
Bu siteyi ziyaret eden her kullanıcı, burada paylaşılan içeriklerin yalnızca bilgilendirme amacı taşıdığını, kişisel tıbbi kararlar için tek başına yeterli olmadığını ve sağlıkla ilgili herhangi bir adım atmadan önce mutlaka uzman görüşü alması gerektiğini kabul etmiş sayılır.
🗓️ Yayınlanma Tarihi: 15 Şubat 2026
🔄 Son Güncelleme Tarihi: 15 Şubat 2026
🎯 Kimler için: Psikoloji Terimleri Sözlüğü, insan zihninin nasıl çalıştığını, kararlarımızın arkasındaki görünmez süreçleri ve toplumsal etkileşimlerin mekaniğini anlamak isteyen geniş bir kitleye hitap eder. Bu rehber, karmaşık klinik tanımları herkesin anlayabileceği bir dille sunarak şu gruplar için temel bir referans noktası olmayı hedefler:
Öğrenciler ve Sınav Adayları: Psikoloji, PDR, Sosyoloji ve Eğitim Bilimleri öğrencileri için ders notlarını destekleyen, kavram kargaşasını önleyen akademik bir yardımcıdır.
Kişisel Gelişim Yolcuları: Kendi davranışlarının kökenini merak eden, “Neden böyle hissediyorum?” veya “Bu tepkimin altında hangi savunma mekanizması var?” sorusuna yanıt arayan bireyler.
Ebeveynler ve Eğitimciler: Çocuk ve ergen gelişimini, bağlanma stillerini ve öğrenme süreçlerini daha iyi analiz ederek sağlıklı bir iletişim dili geliştirmek isteyenler.
İş Dünyası ve Liderler: Ekip yönetiminde grup dinamiğini anlamak, karar verme süreçlerindeki bilişsel yanılgıları fark etmek ve manipülasyona karşı direnç kazanmak isteyen profesyoneller.
Entelektüel Meraklılar: Edebiyat, sinema veya sanat eserlerindeki karakter analizlerini daha derinlemesine yapabilmek için insan ruhunun “arkeolojisine” ilgi duyan her okur.
Kısacası bu sözlük; insanın sadece ne yaptığını değil, neden yaptığını merak eden ve hayatı daha bilinçli bir perspektiften okumak isteyen herkes içindir.
İçerik Bilgisi
Invictus Wiki editoryal ekibini temsil eden kolektif bir yazarlık imzasıdır. IW imzasıyla yayımlanan içerikler; çok kaynaklı araştırma, editoryal inceleme ve tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda hazırlanır.
