Bilgi Güçtür!
Bir çocuk düşer. Dizini kanatır. Etrafına bakar: ağlayacak mı, kalkacak mı? Tam o anda ebeveyn koşar; dizine üfler, çantasından mendil çıkarır, “dur, ben hallederim” der. Çocuk daha acıyı anlamadan acı onun yerine anlamlandırılır. Daha problemle karşılaşmadan problem onun yerine çözülür. Niyet iyi: korumak. Sonuç bazen ağır: çocuk, hayatın küçük darbelerine bile “ben tek başıma baş […]
Modern dünya, verimlilik üzerine kurulu. Zamanı optimize ediyoruz, işleri hızlandırıyoruz, süreçleri sadeleştiriyoruz. Birçok şey “gerekli değilse” eleniyor. Buna rağmen bazı şeyler inatla kalıyor: düğünler, mezuniyetler, cenazeler, asker uğurlamaları, bayram sofraları, kutlamalar, anma günleri… Üstelik çoğu zaman pahalılar, zahmetliler, yorucular. İnsanlar yine de yapıyor. Hatta “ben çok tören insanı değilim” diyenler bile hayatın kritik anlarında bir […]
“Hobim yok” cümlesi artık neredeyse bir itiraf gibi söyleniyor. Kimi bunu özensizlik sayıyor, kimi “kendine vakit ayırmamak” diye yorumluyor, kimi de modern hayatın doğal sonucu olarak görüyor. Ama bu cümleyi gerçekten ciddiye aldığımızda, altından daha sert bir gerçek çıkıyor: Hobi sahibi olmak, çoğu insan için bir “tercih” değil, bir “imkân” meselesi. İmkân yoksa tercih de […]
İnsan, ölümün varlığını bilen tek canlı gibi yaşar. Bu bilgi, çoğu zaman arka planda durur; gündelik telaşın içinde görünmezleşir. Ama bazen bir hastane koridorunda, bazen bir cenazede, bazen gece yarısı aniden gelen bir sessizlikte, bazen de bir yaş dönümünde bu bilgi öne çıkar: “Bir gün ben de olmayacağım.” İşte o an, hayatın en büyük sorusu […]
Bir cümlenin gücü bazen doğruluğundan değil, işaret ettiği yerden gelir. Albert Einstein’a atfedilen “Eğer arılar yeryüzünden kaybolursa, insanın sadece dört yıl ömrü kalır” sözü de tam olarak böyle bir cümle. Gerçekten onun ağzından çıkıp çıkmadığı tartışmalı; hatta muhtemelen bu cümle, tarihsel bir alıntıdan çok modern bir uyarı mitine benziyor. Ama bu, cümlenin taşıdığı hakikati zayıflatmıyor. […]
Bir çağın hayal gücü, çoğu zaman tek bir imgeye tutunur. 17. yüzyılda bu imge, okyanusu yaran bir gemiydi: belirsizliğe doğru giden bir “başlangıç kapsülü”. 21. yüzyılda ise imge değişti: okyanus yerine atmosfer, gemi yerine roket, kıta yerine gezegen. Bugün “Mars kolonisi” fikri, modern dünyanın Mayflower’ı gibi pazarlanıyor: cesaret, yeni başlangıç, insanlığın ikinci şansı. Ama perspektif […]
Bazen tarihin yönü, dev bir kapının gürültüyle kapanmasıyla değil; küçük bir mandalın yerinden oynamasıyla değişir. Bir söz, bir fotoğraf, bir satır kod, bir düğmeye basma kararı… İlk bakışta önemsiz görünen bu kıpırtılar, zamanla bir dalgaya dönüşür. O dalga büyür, kıyıyı değiştirir, haritayı yeniden çizer. Sonra insanlar geriye dönüp bakar ve “nasıl oldu da buraya geldik?” […]
Kalabalık şehirler bir paradoks üretir: İnsan sayısı arttıkça yalnızlık azalmaz, bazen artar. Metroda omuz omuza durursun; ama kimse kimseye ait değildir. Aynı sokakta binlerce insan yürür; ama bakışlar çarpışmadan geçer. Apartmanda onlarca daire vardır; ama kapılar birbirini tanımaz. Şehir, insanı bir araya toplar fakat bir arada tutamaz. Bu yüzden “yalnızlık salgını” ifadesi abartı değil, çağın […]
Evrenin en rahatsız edici sorularından biri, en basit cümleye sığar: “Madem bu kadar çok yıldız var, herkes nerede?” Bu soru, astronominin teknik sorusu olmaktan çok, insan zihninin varoluşsal bir testidir. Çünkü evreni düşünürken kullandığımız sezgi, sayılarla karşılaştığında genellikle çöker: yüz milyarlarca galaksi, her galakside yüz milyarlarca yıldız… Bu kadar “yer” varken, neden hâlâ sessizlik? Bu […]
Büyük ölçekli bir birleşme duyurulduğunda, basın bülteni çoğu zaman aynı cümleyi fısıldar: “Sinerji.” Bu kelime, farklı parçaların bir araya gelince daha güçlü olacağına dair neredeyse mistik bir vaattir. Oysa tarihin ve kurumların gerçekliği, sinerjinin kendiliğinden oluşmadığını söyler: Sinerji, yönetilemezse parçaların birbirine sürtünmesinden doğan ısıdır; ve o ısı bazen enerji üretmez, yangın çıkarır. Büyük İskender’in imparatorluk […]
Sosyal medya, insanın en eski ihtiyacını en yeni arayüze taşır: görülmek. Bir bakış, bir gülümseme, bir “aferin”, bir onay… Tarihin büyük bölümünde bu onay, küçük toplulukların içinde dolaşan sınırlı bir para birimiydi. Aile, mahalle, iş çevresi, birkaç dost. Bugün ise onay, küresel bir piyasaya sürüldü. Üstelik bu piyasada “değer”, sayılarla ölçülüyor: beğeniler, yorumlar, paylaşımlar, izlenmeler. […]
Hustle culture, modern çağın en “mantıklı” görünen vaatlerinden birini sunar: Daha çok çalışırsan daha iyi bir hayata sahip olursun. Bu vaat ilk bakışta itiraz edilemez gibi durur. Çalışmak değerlidir; emek, ilerlemenin yakıtıdır; disiplin, başarının altyapısıdır. Ancak hustle culture’ın farkı, çalışmayı bir araç olmaktan çıkarıp kimliğe dönüştürmesidir. Çalışmak artık yalnızca yapılacak bir şey değil, “olunacak” bir […]
Minimalizm, modern çağın en sessiz ama en ısrarcı vaadiyle gelir: “Azalt, hafifle, özgürleş.” Bir dolabın içinden taşan kıyafetleri, bildirim yağmuruna dönüşen ekranı, takvimi boğan toplantıları ve zihni kemiren “daha fazlası” arzusunu aynı sepete atar. Sonra o sepeti dışarı çıkarır: Gereksiz olanı çıkarınca, geriye “sen” kalacak der. Peki gerçekten öyle mi? Minimalizm, bir yanda tüketim çağının […]
Tarihin bazı sahneleri, gerçekte olduklarından daha “parlak” görünür. Çünkü insan zihni, karmaşıklığı sevmekle birlikte onu tek bir imgeye indirgemekten de vazgeçemez. Hannibal Barca denince akla gelen ilk imge, çoğu zaman kılıçtan önce fillerdir: dağların karı, uçurumların rüzgârı, taşın soğuğu ve bu soğuğun içinde ağır ağır ilerleyen dev gövdeler… Bu imge öyle güçlüdür ki, bazen savaşın […]
Bazı dönemler vardır; “liderlik” dediğimiz şey bir meslek olmaktan çıkar, bir mitolojiye dönüşür. CEO artık bir organizasyonun koordinatörü değil, bir çağın simgesidir: hızın, büyümenin, “disruption”ın ve yeni dünyanın kahramanı. Ne var ki mitoloji, gerçeği büyütmez; gerçeğin yerine hikâye koyar. Hikâye ise her zaman bir merkez ister. İşte “Neron Kompleksi” dediğimiz fenomen, tam da bu merkezileşmenin […]
İnsanlık tarihi, yüzü geleceğe dönük ama gözleri hep arkadaki o “altın çağda” olan Janus benzeri bir yürüyüştür. Bugün, teknolojik tekilliğin eşiğinde dururken bile evlerimizi antik objelerle süslüyor, Roma’nın taş sütunlarına iç çekiyor ve “nerede o eski günler” nakaratını bir sığınak gibi kullanıyoruz. Peki, neden? Bilinçli bir canlı olan insan, neden sürekli olarak yaşanmış ve bitmiş […]
Antroposen çağının şafağında, insanlık kendi varoluş sahnesinin dekorlarını birer birer ateşe veriyor. Biyoçeşitlilik kaybı, yalnızca biyolojik bir eksilme değil; yeryüzünün milyonlarca yıllık belleğinin silinmesi, ontolojik bir iflasın ilanıdır. İnsanlık, tarihin en büyük paradoksuyla karşı karşıya: Teknolojik olarak tanrılaştığımız bir çağda, biyolojik olarak yetim kalıyoruz. Altıncı Büyük Yok Oluş olarak adlandırılan bu süreç, jeolojik zaman dilimlerine […]
Malthus Tuzağı bize şöyle der: Bir toplumun üretkenliği (örneğin tarımsal verimlilik) artınca yaşam standardı geçici olarak yükselir; fakat bu iyileşme nüfus artışını hızlandırır ve bir süre sonra kişi başına düşen kaynak yeniden azalır. Yani refah artışı, demografi tarafından “emilir” ve toplum uzun dönemde tekrar geçimlik düzeye yakınsar. Malthus’un (1798) çerçevesi, bir kehanetten ziyade bir geri […]
Hippokrates (Hipokrat) denince akla genellikle iki şey gelir: “Tıbbın babası” etiketi ve Hipokrat Yemini. Bu iki sembol, onu kolayca anlatılabilir kılar; fakat aynı hızla basitleştirir. Çünkü Hippokrates’in asıl önemi, bir kişiye ait “tekil başarılar listesi” olmaktan çok, tıbbın bir uğraş olarak kendini nasıl tanımladığına ve hastalıkla karşılaşınca nasıl düşünülmesi gerektiğine dair uzun vadeli bir dönüşümün […]
Tim Berners-Lee hakkında en sık duyulan cümle şudur: “World Wide Web’i icat etti.” Doğru, ama eksik. Çünkü bu cümle, web’i bir “ürün” gibi; Berners-Lee’yi de o ürünün “sahibi” gibi anlatır. Oysa web’in asıl önemi, tek bir teknoloji parçası olması değil; bilgiyi paylaşmanın, birbirimizi referanslamanın ve birlikte çalışmanın yeni bir protokolünü önermesidir. Berners-Lee’nin hikâyesi, şu sorunun […]
by