Devletler Kronolojisi

İÇİNDEKİLER TABLOSU

Birleşmiş Milletler Üyesi Mevcut Devletlerin Kuruluş ve Bağımsızlık Zaman Çizelgesi

Devletler kronolojisi, bugün uluslararası sistemde tanınan devletlerin hangi tarihsel süreçler sonucunda ortaya çıktığını, bağımsızlıklarını ne zaman ilan ettiklerini, egemenliklerini hangi aşamalarda kazandıklarını ve bugünkü devlet biçimlerine hangi dönüm noktalarıyla ulaştıklarını gösteren tarihsel bir zaman çizelgesidir.

Bu yazı, günümüzde Birleşmiş Milletler üyesi olan 193 devletin modern kuruluş veya bağımsızlık tarihlerini kronolojik bir çerçevede ele alır. Ancak “devletin kuruluş tarihi” her ülke için aynı anlama gelmez. Bazı ülkeler için bu tarih bir bağımsızlık ilanıdır. Bazıları için sömürge yönetiminden çıkıştır. Bazıları için krallık, konfederasyon veya cumhuriyetin kurulmasıdır. Bazıları içinse eski bir devlet geleneğinin modern biçimde yeniden örgütlenmesidir.

Örneğin Japonya, San Marino, Fransa, Danimarka, Portekiz, İsveç, Tayland, İspanya veya İran gibi ülkelerin tarihsel kökleri çok eskidir. Buna karşılık Güney Sudan, Karadağ, Sırbistan, Timor-Leste, Palau, Eritre veya Orta Asya cumhuriyetleri çok daha yakın tarihli modern egemenlik süreçlerine sahiptir. Bu yüzden devletler kronolojisi, yalnızca “en eski ülke hangisidir?” sorusuna cevap vermez; aynı zamanda devlet, egemenlik, bağımsızlık, tanınma, uluslararası hukuk ve modern dünya düzeni arasındaki ilişkiyi anlamaya yardım eder.

Bu metindeki tablo, her ülke için tek ve tartışmasız “doğum tarihi” iddiası taşımaz. Bunun yerine, mevcut BM üyesi devletlerin bugünkü uluslararası statülerini açıklamak için en yaygın kullanılan modern kuruluş, bağımsızlık, birleşme, ayrılma veya egemenlik eşiğini esas alır. Çok eski devlet geleneğine sahip ülkelerde not alanında tarihsel süreklilik ayrıca belirtilmiştir.

Kronolojinin Kapsamı

Bu kronoloji, Birleşmiş Milletler üyesi 193 mevcut devleti kapsar. BM’ye üye olmayan gözlemci oluşumlar, kısmen tanınan devletler, bağımlı bölgeler, denizaşırı topraklar, özerk bölgeler ve tarihsel olarak var olmuş fakat bugün bağımsız devlet olarak bulunmayan siyasi yapılar ana tabloya dahil edilmemiştir.

Ana tabloda kullanılan “seçili tarih”, ülkenin modern devletleşme sürecini temsil eden pratik bir editoryal tarihtir. Bu tarih bazı ülkelerde bağımsızlık ilanı, bazı ülkelerde bağımsızlığın tanınması, bazı ülkelerde cumhuriyetin kurulması, bazı ülkelerde federasyonun oluşması, bazı ülkelerde birleşme veya ayrılma, bazı ülkelerde ise geleneksel devlet kuruluşu anlamına gelir.

Bu yaklaşım özellikle karşılaştırmalı tarih için kullanışlıdır. Çünkü devletleri yalnızca bugünkü sınırlarıyla değil, sömürgecilik, imparatorlukların çözülmesi, ulus-devletleşme, dekolonizasyon, Soğuk Savaş sonrası parçalanmalar ve güncel uluslararası tanınma süreçleri içinde görmeyi sağlar.

Kısa Dönemlendirme

Antik ve Orta Çağ Kökleri: Japonya, San Marino, Fransa, Danimarka, Macaristan, Portekiz, Tayland, Andorra, İsviçre, Monako, İspanya ve İsveç gibi devletlerin erken tarihsel temelleri.
Erken Modern Devletleşme: Hollanda, Umman, Lihtenştayn, Nepal, Amerika Birleşik Devletleri ve Haiti gibi yeni egemenlik biçimleri.
19. Yüzyıl Uluslaşması: Latin Amerika bağımsızlıkları, Belçika, Yunanistan, İtalya, Almanya, Romanya, Bulgaristan, Kanada, Avustralya ve Norveç gibi modern devlet oluşumları.
1918 Sonrası Düzen: Birinci Dünya Savaşı sonrasında Polonya, Finlandiya, Baltık ülkeleri, Afganistan, İrlanda, Türkiye ve Orta Doğu’daki yeni devletleşme süreçleri.
1945 Sonrası Dekolonizasyon: Asya, Afrika, Karayipler ve Pasifik’te sömürge yönetimlerinden bağımsız devletlere geçiş.
1991 Sonrası Dönem: Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Çekoslovakya’nın çözülmesi; yeni Avrupa ve Avrasya devletlerinin ortaya çıkışı.
2000 Sonrası Yeni Devletler: Timor-Leste, Karadağ, Sırbistan ve Güney Sudan gibi son dönem egemenlik örnekleri.

Devletin Kuruluş Tarihi Neden Tartışmalıdır?

Bir devletin kuruluş tarihini belirlemek, ilk bakışta kolay görünür. Ancak tarihsel ve hukuki açıdan bu konu çoğu zaman karmaşıktır. Çünkü devletler yalnızca bir gün içinde ortaya çıkmaz. Bir ülke önce bağımsızlığını ilan edebilir, sonra savaşabilir, daha sonra tanınabilir, daha sonra anayasasını kabul edebilir, daha sonra da uluslararası örgütlere üye olabilir. Bu aşamaların her biri farklı bir “kuruluş tarihi” olarak yorumlanabilir.

Örneğin Amerika Birleşik Devletleri için 4 Temmuz 1776 Bağımsızlık Bildirgesi temel tarihtir; fakat bağımsızlığın uluslararası tanınması 1783 Paris Antlaşması ile ilişkilidir. Türkiye için 29 Ekim 1923 Cumhuriyet’in ilanı modern devlet formunun başlangıcıdır; ancak Milli Mücadele, TBMM’nin açılışı, Lozan Antlaşması ve Osmanlı’dan miras alınan devlet sürekliliği gibi başka eşikler de vardır. Almanya için 1871 Alman İmparatorluğu’nun ilanı, 1949 Federal Almanya Cumhuriyeti, 1990 birleşme ve bugünkü anayasal düzen farklı tarihsel anlamlar taşır.

Bu nedenle devletler kronolojisinde tek bir “doğru” liste yoktur. Farklı kaynaklar, farklı ölçütler kullanır. Bu yazıda temel amaç, devletlerin bugünkü uluslararası sistem içindeki varlığını anlamaya yarayan açıklayıcı ve karşılaştırmalı bir kronoloji kurmaktır.

BM Üyesi Devletlerin Modern Kuruluş ve Bağımsızlık Kronolojisi

Sıra	Seçili Tarih	Devlet	Kronoloji Notu
1	MÖ 660	Japonya	Geleneksel imparatorluk kuruluş tarihi; modern anayasal devlet yapısı 19. ve 20. yüzyıllarda dönüşmüştür.
2	301	San Marino	Geleneksel kuruluş tarihi; Avrupa’nın en eski süreklilik iddialarından biridir.
3	486	Fransa	Frank Krallığı ve Clovis ile ilişkilendirilen erken devletleşme eşiği; modern cumhuriyet çok daha geçtir.
4	10. yüzyıl	Danimarka	Erken krallık bütünleşmesi; modern anayasal monarşi 19. yüzyılda şekillenmiştir.
5	1001	Macaristan	I. István’ın krallığıyla Hristiyan Macar Krallığı’nın kurumsallaşması.
6	1143	Portekiz	Portekiz Krallığı’nın tanınması; Avrupa’daki en eski sürekli devlet geleneklerinden biridir.
7	1238	Tayland	Sukhothai Krallığı geleneksel başlangıç kabul edilir; ülke modern dönemde sömürgeleştirilmemiştir.
8	1278	Andorra	Ortak egemenlik düzeniyle şekillenen prenslik yapısı.
9	1291	İsviçre	Eski İsviçre Konfederasyonu’nun geleneksel kuruluş tarihi.
10	1419	Monako	Grimaldi hanedanı yönetiminin başlangıcıyla ilişkilendirilen devlet sürekliliği.
11	1492	İspanya	Granada’nın alınması ve İber krallıklarının birleşmesiyle bugünkü İspanya fikrinin tarihsel eşiği.
12	1523	İsveç	Gustav Vasa’nın kral seçilmesiyle modern İsveç devlet geleneğinin başlangıcı.
13	1579	Hollanda	Utrecht Birliği; bağımsızlığın uluslararası tanınması 1648 Westphalia ile ilişkilidir.
14	1650	Umman	Portekiz etkisinin sona ermesi ve yerel egemenliğin güçlenmesi.
15	1707	Birleşik Krallık	İngiltere ve İskoçya’nın Büyük Britanya olarak birleşmesi; bugünkü ad 1927’de yerleşmiştir.
16	1719	Lihtenştayn	Prensliğin kuruluşu; Kutsal Roma İmparatorluğu’ndan bağımsızlık 1806 ile ilişkilendirilir.
17	1768	Nepal	Prithvi Narayan Shah döneminde Nepal’in birleşmesi.
18	1776	Amerika Birleşik Devletleri	Bağımsızlık Bildirgesi; uluslararası tanınma 1783 Paris Antlaşması ile pekişmiştir.
19	1804	Haiti	Fransa’dan bağımsızlık; köleleştirilmiş insanların başarılı devrimle kurduğu ilk modern devletlerden biridir.
20	1810	Şili	İspanya’dan bağımsızlık sürecinin başlangıcı.
21	1810	Kolombiya	İspanya’dan bağımsızlık hareketinin başlangıç eşiği.
22	1810	Meksika	İspanya’ya karşı bağımsızlık hareketinin başlangıcı; bağımsızlık 1821’de tamamlanmıştır.
23	1811	Paraguay	İspanya’dan bağımsızlık süreci.
24	1811	Venezuela	İspanya’dan bağımsızlık ilanı.
25	1816	Arjantin	İspanya’dan bağımsızlık ilanı.
26	1821	Kosta Rika	Orta Amerika bağımsızlık süreci içinde İspanya’dan ayrılma.
27	1821	El Salvador	Orta Amerika’nın İspanya’dan bağımsızlık süreci.
28	1821	Guatemala	İspanya’dan bağımsızlık süreci.
29	1821	Honduras	Orta Amerika bağımsızlık hareketi içinde ortaya çıkan modern devlet.
30	1821	Nikaragua	İspanya’dan bağımsızlık süreci.
31	1821	Peru	İspanya’dan bağımsızlık ilanı; bağımsızlığın pekişmesi daha sonraki savaşlarla olmuştur.
32	1822	Brezilya	Portekiz’den bağımsızlık ilanı.
33	1822	Ekvador	İspanya’dan bağımsızlık sürecinin askeri-siyasi tamamlanması.
34	1825	Bolivya	İspanya’dan bağımsızlık.
35	1825	Uruguay	Brezilya’dan bağımsızlık ilanı; daha sonra uluslararası düzenlemelerle pekişmiştir.
36	1829	Yunanistan	Osmanlı İmparatorluğu’ndan bağımsızlık sürecinin uluslararası tanınma eşiği.
37	1830	Belçika	Hollanda’dan bağımsızlık ilanı.
38	1839	Lüksemburg	Modern bağımsız statünün belirginleşmesi.
39	1844	Dominik Cumhuriyeti	Haiti’den bağımsızlık.
40	1847	Liberya	Bağımsız cumhuriyet ilanı.
41	1861	İtalya	İtalya Krallığı’nın ilanı; birleşme 1870’e kadar tamamlanmıştır.
42	1867	Kanada	Britanya Kuzey Amerika kolonilerinin federasyonu; egemenlik kademeli olarak genişlemiştir.
43	1871	Almanya	Alman İmparatorluğu’nun ilanı; bugünkü Federal Almanya 1949, yeniden birleşme 1990 ile ilişkilidir.
44	1877	Romanya	Osmanlı’dan bağımsızlık ilanı; 1878 Berlin Antlaşması ile tanınma.
45	1878	Bulgaristan	Özerk prenslik; tam bağımsızlık 1908’de ilan edilmiştir.
46	1898	Filipinler	İspanya’dan bağımsızlık ilanı; ABD dönemi sonrası egemenlik 1946’da tanınmıştır.
47	1901	Avustralya	Britanya kolonilerinin federasyonu.
48	1902	Küba	İspanya ve ABD müdahale süreci sonrası cumhuriyetin kurulması.
49	1903	Panama	Kolombiya’dan ayrılma.
50	1905	Norveç	İsveç ile birliğin sona ermesi.
51	1907	Yeni Zelanda	Dominion statüsü; egemenlik kademeli olarak genişlemiştir.
52	1908	Butan	Modern monarşinin kuruluşu; dış ilişkilerde egemenlik 20. yüzyılda pekişmiştir.
53	1910	Güney Afrika	Britanya egemenliği altında birlik; cumhuriyet 1961’de ilan edilmiştir.
54	1912	Arnavutluk	Osmanlı İmparatorluğu’ndan bağımsızlık ilanı.
55	1917	Finlandiya	Rusya’dan bağımsızlık ilanı.
56	1918	Avusturya	Avusturya Cumhuriyeti’nin ilanı; 1955 Devlet Antlaşması egemenlik açısından ayrıca önemlidir.
57	1918	Estonya	Bağımsızlık ilanı; Sovyet dönemi sonrası egemenlik 1991’de restore edilmiştir.
58	1918	Letonya	Bağımsızlık ilanı; 1991’de egemenlik restore edilmiştir.
59	1918	Litvanya	Bağımsızlık ilanı; 1990-1991’de Sovyetler Birliği’nden ayrılma süreci tamamlanmıştır.
60	1918	Polonya	Bağımsız cumhuriyetin yeniden ortaya çıkışı.
61	1919	Afganistan	Britanya kontrolündeki dış ilişkilerden tam bağımsızlık.
62	1921	İrlanda	Birleşik Krallık ile antlaşma sonrası bağımsızlık süreci.
63	1921	Moğolistan	Çin’den bağımsızlık süreci ve modern devletleşme.
64	1922	Mısır	Birleşik Krallık’tan bağımsızlığın tanınması; tam egemenlik aşamalıdır.
65	1923	Türkiye	Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanı; Osmanlı sonrası modern devlet biçimi.
66	1932	Irak	Britanya manda yönetiminden bağımsızlık.
67	1932	Suudi Arabistan	Krallığın birleşmesi ve modern devletin ilanı.
68	1941	Etiyopya	Kadim devlet geleneği vardır; İtalyan işgalinden sonra egemenliğin restorasyonu modern eşik olarak alınmıştır.
69	1943	Lübnan	Fransız manda yönetiminden bağımsızlık.
70	1944	İzlanda	Danimarka ile kişisel birliğin sona ermesi ve cumhuriyetin ilanı.
71	1945	Endonezya	Bağımsızlık ilanı; Hollanda’nın tanıması 1949’dadır.
72	1945	Vietnam	Bağımsızlık ilanı; sonraki savaşlar ve birleşme süreci modern devleti şekillendirmiştir.
73	1946	Ürdün	Britanya manda yönetiminden bağımsızlık.
74	1946	Suriye	Fransız manda yönetiminden bağımsızlık.
75	1947	Hindistan	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
76	1947	Pakistan	Britanya Hindistanı’nın bölünmesiyle bağımsızlık.
77	1948	İsrail	Bağımsızlık ilanı.
78	1948	Kuzey Kore	Kore Yarımadası’nın bölünmesi sonrası devletin kuruluşu.
79	1948	Güney Kore	Kore Cumhuriyeti’nin kuruluşu.
80	1948	Myanmar	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
81	1948	Sri Lanka	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık; eski adı Seylan’dır.
82	1949	Çin	Çin Halk Cumhuriyeti’nin ilanı; Çin devlet geleneği çok daha eskidir.
83	1949	Laos	Fransa’dan bağımsızlık süreci.
84	1951	Libya	İtalya’dan bağımsızlık sonrası krallığın kurulması.
85	1953	Kamboçya	Fransa’dan bağımsızlık.
86	1956	Fas	Fransız himayesinden bağımsızlık.
87	1956	Sudan	Mısır ve Birleşik Krallık ortak yönetiminden bağımsızlık.
88	1956	Tunus	Fransa’dan bağımsızlık.
89	1957	Gana	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık; Sahra altı Afrika dekolonizasyonunda öncü örneklerden biridir.
90	1957	Malezya	Malaya’nın bağımsızlığı; Malezya federasyonu 1963’te oluşmuştur.
91	1958	Gine	Fransa’dan bağımsızlık.
92	1960	Benin	Fransa’dan bağımsızlık; eski adı Dahomey’dir.
93	1960	Burkina Faso	Fransa’dan bağımsızlık; eski adı Yukarı Volta’dır.
94	1960	Kamerun	Fransız yönetimindeki BM vesayetinden bağımsızlık.
95	1960	Orta Afrika Cumhuriyeti	Fransa’dan bağımsızlık.
96	1960	Çad	Fransa’dan bağımsızlık.
97	1960	Kongo Cumhuriyeti	Fransa’dan bağımsızlık.
98	1960	Demokratik Kongo Cumhuriyeti	Belçika’dan bağımsızlık.
99	1960	Kıbrıs	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
100	1960	Fildişi Sahili	Fransa’dan bağımsızlık.
101	1960	Gabon	Fransa’dan bağımsızlık.
102	1960	Madagaskar	Fransa’dan bağımsızlık.
103	1960	Mali	Fransa’dan bağımsızlık; Mali Federasyonu’nun çözülmesi süreciyle ilişkilidir.
104	1960	Mauritanya	Fransa’dan bağımsızlık.
105	1960	Nijer	Fransa’dan bağımsızlık.
106	1960	Nijerya	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
107	1960	Senegal	Fransa’dan bağımsızlık; Mali Federasyonu’nun çözülmesiyle tam ayrışma gerçekleşmiştir.
108	1960	Somali	Britanya Somalisi ve İtalyan Somalisi’nin birleşmesiyle Somali Cumhuriyeti.
109	1960	Togo	Fransız yönetimindeki BM vesayetinden bağımsızlık.
110	1961	Kuveyt	Birleşik Krallık korumasından bağımsızlık.
111	1961	Sierra Leone	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
112	1961	Tanzanya	Tanganyika’nın bağımsızlığı; Zanzibar ile birleşme 1964’te bugünkü devleti oluşturmuştur.
113	1962	Cezayir	Fransa’dan bağımsızlık.
114	1962	Burundi	Belçika yönetimindeki BM vesayetinden bağımsızlık.
115	1962	Jamaika	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
116	1962	Ruanda	Belçika yönetimindeki BM vesayetinden bağımsızlık.
117	1962	Trinidad Ve Tobago	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
118	1962	Uganda	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
119	1963	Kenya	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
120	1964	Malavi	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
121	1964	Malta	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
122	1964	Zambiya	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
123	1965	Gambiya	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
124	1965	Maldivler	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
125	1965	Singapur	Malezya Federasyonu’ndan ayrılarak bağımsızlık.
126	1966	Barbados	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
127	1966	Botsvana	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
128	1966	Guyana	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
129	1966	Lesotho	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
130	1968	Ekvator Ginesi	İspanya’dan bağımsızlık.
131	1968	Mauritius	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
132	1968	Nauru	Avustralya, Yeni Zelanda ve Birleşik Krallık yönetimindeki BM vesayetinden bağımsızlık.
133	1968	Esvatini	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık; eski uluslararası adı Swaziland’dır.
134	1970	Fiji	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
135	1970	Tonga	Birleşik Krallık korumasından bağımsızlık.
136	1971	Bahreyn	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
137	1971	Bangladeş	Pakistan’dan bağımsızlık süreci; zafer ve devletin fiili kuruluşu 16 Aralık 1971 ile ilişkilidir.
138	1971	Birleşik Arap Emirlikleri	Emirliklerin federasyon olarak birleşmesi.
139	1971	Katar	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
140	1973	Bahamalar	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
141	1973	Gine-Bissau	Bağımsızlık ilanı; Portekiz tarafından tanınma 1974’tedir.
142	1974	Grenada	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
143	1975	Angola	Portekiz’den bağımsızlık.
144	1975	Cabo Verde	Portekiz’den bağımsızlık.
145	1975	Komorlar	Fransa’dan bağımsızlık.
146	1975	Mozambik	Portekiz’den bağımsızlık.
147	1975	Papua Yeni Gine	Avustralya yönetiminden bağımsızlık.
148	1975	Sao Tome Ve Principe	Portekiz’den bağımsızlık.
149	1975	Surinam	Hollanda’dan bağımsızlık.
150	1976	Samoa	Yeni Zelanda yönetiminden 1962’de bağımsız olmuş, BM’ye 1976’da katılmıştır; modern bağımsızlık tarihi 1962’dir.
151	1976	Seyşeller	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
152	1977	Cibuti	Fransa’dan bağımsızlık.
153	1978	Dominika	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
154	1978	Solomon Adaları	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
155	1978	Tuvalu	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
156	1979	İran	İslam Cumhuriyeti’nin ilanı; İran devlet geleneği antik çağlara uzanır.
157	1979	Kiribati	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
158	1979	Saint Lucia	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
159	1979	Saint Vincent Ve Grenadinler	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
160	1980	Vanuatu	Fransa ve Birleşik Krallık ortak yönetiminden bağımsızlık.
161	1980	Zimbabve	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
162	1981	Antigua Ve Barbuda	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
163	1981	Belize	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
164	1983	Saint Kitts Ve Nevis	Birleşik Krallık’tan bağımsızlık.
165	1984	Brunei	Birleşik Krallık korumasından bağımsızlık.
166	1986	Marshall Adaları	ABD yönetimindeki BM vesayetinden serbest birlik ilişkisi içinde egemenlik.
167	1986	Mikronezya Federal Devletleri	ABD yönetimindeki BM vesayetinden serbest birlik ilişkisi içinde egemenlik.
168	1990	Namibya	Güney Afrika mandasından bağımsızlık.
169	1990	Yemen	Kuzey Yemen ve Güney Yemen’in birleşmesiyle bugünkü Yemen Cumhuriyeti.
170	1991	Ermenistan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
171	1991	Azerbaycan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
172	1991	Belarus	Sovyetler Birliği’nden bağımsız modern devlet; BM kurucu üyeliği Belarus SSC üzerinden daha eskidir.
173	1991	Hırvatistan	Yugoslavya’dan bağımsızlık.
174	1991	Gürcistan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
175	1991	Kazakistan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
176	1991	Kırgızistan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
177	1991	Moldova	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
178	1991	Kuzey Makedonya	Yugoslavya’dan bağımsızlık; bugünkü adı Prespa süreci sonrası kabul edilmiştir.
179	1991	Rusya	Sovyetler Birliği’nin çözülmesi sonrası Rusya Federasyonu; eski SSCB BM koltuğunun devamı Rusya’ya geçmiştir.
180	1991	Slovenya	Yugoslavya’dan bağımsızlık.
181	1991	Tacikistan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
182	1991	Türkmenistan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
183	1991	Ukrayna	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık; BM kurucu üyeliği Ukrayna SSC üzerinden daha eskidir.
184	1991	Özbekistan	Sovyetler Birliği’nden bağımsızlık.
185	1992	Bosna-Hersek	Yugoslavya’dan bağımsızlık.
186	1993	Çekya	Çekoslovakya’nın bölünmesiyle bağımsız devlet.
187	1993	Eritre	Etiyopya’dan bağımsızlık.
188	1993	Slovakya	Çekoslovakya’nın bölünmesiyle bağımsız devlet.
189	1994	Palau	ABD yönetimindeki BM vesayetinden bağımsızlık.
190	2002	Timor-Leste	Uluslararası tanınmış bağımsızlık; 1975’te bağımsızlık ilanı yapılmıştı.
191	2006	Karadağ	Sırbistan-Karadağ devlet birliğinden ayrılarak bağımsızlık.
192	2006	Sırbistan	Karadağ’ın ayrılması sonrası bağımsız egemen devlet olarak devam.
193	2011	Güney Sudan	Sudan’dan bağımsızlık; BM’nin en yeni üyesidir.

Kronolojide Öne Çıkan Büyük Dalgalar

Devletler kronolojisine bakıldığında modern dünya haritasının birkaç büyük tarihsel dalgayla şekillendiği görülür. İlk dalga, eski krallıklar, prenslikler, konfederasyonlar ve imparatorluk miraslarıdır. Japonya, San Marino, Fransa, Danimarka, Macaristan, Portekiz, Tayland, Andorra, İsviçre, Monako, İspanya ve İsveç gibi devletler bu uzun tarihsel süreklilik alanında yer alır.

İkinci dalga, erken modern egemenlik ve Atlantik devrimleri dönemidir. Hollanda’nın İspanya’ya karşı bağımsızlık mücadelesi, Amerika Birleşik Devletleri’nin bağımsızlık ilanı ve Haiti Devrimi bu dönemin en belirleyici örnekleridir. Bu dalga, modern egemenlik, temsil, cumhuriyetçilik, anayasal düzen ve halk egemenliği tartışmalarını küresel tarihe taşımıştır.

Üçüncü dalga, Latin Amerika bağımsızlıklarıdır. 19. yüzyılın başında İspanyol ve Portekiz sömürge imparatorluklarının çözülmesiyle Arjantin, Bolivya, Brezilya, Şili, Kolombiya, Kosta Rika, Ekvador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Meksika, Nikaragua, Paraguay, Peru, Uruguay ve Venezuela gibi devletlerin modern bağımsızlık süreçleri başlamıştır.

Dördüncü dalga, 19. yüzyıl Avrupa uluslaşmasıdır. Belçika, Yunanistan, İtalya, Almanya, Romanya, Bulgaristan ve Norveç gibi örneklerde devletleşme, ulusal birlik, bağımsızlık ve imparatorluklardan ayrışma süreçleriyle iç içe geçmiştir.

Beşinci dalga, Birinci Dünya Savaşı sonrası düzendir. Avusturya-Macaristan, Osmanlı, Rus ve Alman imparatorluklarının sarsılması veya çözülmesi, Polonya, Finlandiya, Baltık devletleri, Türkiye, Irak, Mısır, İrlanda ve Orta Doğu’daki yeni siyasi yapıların doğmasına veya dönüşmesine yol açmıştır.

Altıncı dalga, İkinci Dünya Savaşı sonrasında hızlanan dekolonizasyondur. Asya, Afrika, Karayipler ve Pasifik’te onlarca devlet, Avrupa sömürge imparatorluklarından veya BM vesayet yönetimlerinden bağımsız olmuştur. Bu dalga, bugünkü BM üyelerinin büyük bölümünü şekillendirmiştir.

Yedinci dalga, Soğuk Savaş sonrası çözülmelerdir. Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Çekoslovakya’nın dağılmasıyla Avrupa ve Avrasya’da çok sayıda yeni devlet ortaya çıkmıştır. 1991-1993 arası dönem, modern devletler kronolojisinin en yoğun kırılma anlarından biridir.

Sekizinci dalga, 2000 sonrası daha sınırlı ama sembolik olarak önemli yeni devletleşme örnekleridir. Timor-Leste, Karadağ, Sırbistan ve Güney Sudan, uluslararası sistemin 21. yüzyılda da yeni devletler üretmeye devam ettiğini gösterir.

BM Üyeliği ile Devletin Kuruluşu Aynı Şey midir?

Bir devletin Birleşmiş Milletler’e üye olması, onun uluslararası sistemde tanınmış egemen bir aktör olarak kabul edilmesi bakımından çok önemlidir. Ancak BM üyelik tarihi ile devletin kuruluş veya bağımsızlık tarihi her zaman aynı değildir. Birçok devlet, bağımsız olduktan yıllar sonra BM’ye üye olmuştur. Bazı devletler ise eski üyeliklerin devamı veya haleflik ilişkileri üzerinden BM sisteminde yer almıştır.

Örneğin İsviçre çok eski bir devlet geleneğine sahip olmasına rağmen BM’ye 2002’de üye olmuştur. Almanya’nın BM üyelik tarihi 1973 ile ilişkilidir; fakat Alman devletleşmesinin temel eşikleri 1871, 1949 ve 1990’dır. Rusya, Sovyetler Birliği’nin BM Güvenlik Konseyi daimi üyelik koltuğunu devam ettirmiştir. Belarus ve Ukrayna, Sovyet cumhuriyetleri olarak BM kurucu üyeleri arasında yer almış, ancak modern bağımsız devlet olarak 1991’de ortaya çıkmıştır.

Bu nedenle devletler kronolojisinde iki ayrı liste yapılabilir: birincisi devletlerin modern bağımsızlık veya kuruluş kronolojisi; ikincisi BM’ye kabul kronolojisi. Bu yazı ana eksen olarak modern devletleşme kronolojisini seçmiştir. BM üyeliği ise uluslararası tanınma ve küresel sistemde yer alma açısından tamamlayıcı bir katman olarak değerlendirilmelidir.

En Eski ve En Yeni Devletler Nasıl Okunmalıdır?

“Dünyanın en eski devleti hangisidir?” sorusu popülerdir; ancak kesin cevap vermesi zordur. Japonya’nın geleneksel kuruluş tarihi MÖ 660’a götürülür; San Marino 301 tarihli kuruluş geleneğiyle öne çıkar; Fransa, Danimarka, Macaristan, Portekiz, Tayland, Andorra, İsviçre ve İsveç gibi ülkelerin de eski siyasi süreklilik iddiaları vardır. Fakat modern devlet, bugünkü anlamıyla sınır, vatandaşlık, anayasa, egemenlik, bürokrasi ve uluslararası tanınma gibi unsurların birleşimidir. Bu yüzden antik veya Orta Çağ kökenli devletlerle modern ulus-devletleri aynı ölçütle karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.

“En yeni devlet” sorusu daha nettir. BM üyeleri içinde en yeni devlet Güney Sudan’dır. Güney Sudan, 2011’de Sudan’dan ayrılarak bağımsız olmuş ve aynı yıl BM’ye üye olmuştur. Ondan önce 2006’da Karadağ ve Sırbistan’ın ayrı devletler olarak ortaya çıkması, 2002’de Timor-Leste’nin uluslararası tanınmış bağımsızlığa kavuşması ve 1990’larda Sovyetler Birliği ile Yugoslavya sonrası yeni devletlerin ortaya çıkması gelir.

Devletler Kronolojisinin Dünya Tarihi Açısından Önemi

Devletler kronolojisi, dünya tarihini yalnızca savaşlar, imparatorluklar veya liderler üzerinden değil, siyasal egemenliğin nasıl değiştiği üzerinden okumaya imkân verir. Bugünkü dünya haritası doğal veya değişmez değildir. Harita; savaşlar, antlaşmalar, devrimler, sömürgecilik, dekolonizasyon, imparatorlukların çözülmesi, federasyonların dağılması, halk oylamaları, diplomatik tanınma süreçleri ve uluslararası hukuk kararları sonucunda oluşmuştur.

Bu kronoloji ayrıca modern uluslararası düzenin ne kadar yeni olduğunu gösterir. Bugün var olan devletlerin büyük bir bölümü 20. yüzyılda bağımsız olmuş veya bugünkü biçimini kazanmıştır. Özellikle Afrika, Karayipler, Pasifik ve Orta Asya’daki birçok devlet, 1945 sonrası dönemin ürünüdür. Bu durum, Birleşmiş Milletler sisteminin neden dekolonizasyon, kalkınma, egemen eşitlik, sınırların korunması ve uluslararası iş birliği gibi ilkeler etrafında şekillendiğini açıklar.

Devletler kronolojisi aynı zamanda “devlet” kavramının tek tip olmadığını gösterir. Bazı devletler monarşidir, bazıları cumhuriyettir, bazıları federasyondur, bazıları üniter devlettir, bazıları mikro devlettir, bazıları ada devletidir, bazıları kıta ölçeğinde büyük güçtür. Buna rağmen BM sistemi içinde her üye devlet, hukuki olarak egemen eşitlik ilkesine dayanır. Bu eşitlik, güç eşitliği anlamına gelmez; fakat uluslararası hukukta devletlerin statüsünü tanımlayan temel ilkedir.

Kaynakça

Britannica. (2026). Member states of the United Nations. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/member-states-of-the-United-Nations-UN-2226365
Central Intelligence Agency. (2005). The World Factbook: Field Listing – Independence. CIA World Factbook archive. https://user.iiasa.ac.at/~marek/fbook/04/fields/2088.html
United Nations. (n.d.). Member States. United Nations. https://www.un.org/en/about-us/member-states
United Nations. (n.d.). Current UN Member States. Dag Hammarskjöld Library Research Guide. https://research.un.org/en/unmembers/currentmembers
United Nations. (n.d.). Growth in United Nations membership, 1945-present. United Nations. https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership
United Nations. (n.d.). List of Member States by admission date. United Nations. https://www.un.org
United Nations Digital Library. (n.d.). Serbia and Montenegro authority records. United Nations Digital Library. https://digitallibrary.un.org
United States Department of State, Office of the Historian. (n.d.). Countries and regions. Office of the Historian. https://history.state.gov/countries

İlave Okuma Önerileri

Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso.
Bayly, C. A. (2004). The Birth of the Modern World, 1780-1914. Blackwell.
Branch, J. (2014). The Cartographic State: Maps, Territory, and the Origins of Sovereignty. Cambridge University Press.
Bull, H. (1977). The Anarchical Society: A Study of Order in World Politics. Columbia University Press.
Clapham, C. (1996). Africa and the International System: The Politics of State Survival. Cambridge University Press.
Crawford, J. (2006). The Creation of States in International Law. Oxford University Press.
Fazal, T. M. (2007). State Death: The Politics and Geography of Conquest, Occupation, and Annexation. Princeton University Press.
Hobsbawm, E. J. (1990). Nations and Nationalism since 1780. Cambridge University Press.
Jackson, R. H. (1990). Quasi-States: Sovereignty, International Relations and the Third World. Cambridge University Press.
Krasner, S. D. (1999). Sovereignty: Organized Hypocrisy. Princeton University Press.
Philpott, D. (2001). Revolutions in Sovereignty: How Ideas Shaped Modern International Relations. Princeton University Press.
Spruyt, H. (1994). The Sovereign State and Its Competitors. Princeton University Press.
Tilly, C. (1992). Coercion, Capital, and European States, AD 990-1992. Blackwell.
Wallerstein, I. (1974). The Modern World-System I. Academic Press.

🗓️ Yayınlanma Tarihi: 27 Haziran 2026
🔄 Son Güncelleme Tarihi: 27 Haziran 2026
🎯 Kimler için: Bu yazı; dünyadaki mevcut devletlerin ne zaman ve hangi tarihsel süreçler sonucunda ortaya çıktığını kronolojik olarak görmek isteyen okurlar için hazırlanmıştır. Öğrenciler, öğretmenler, tarih meraklıları, uluslararası ilişkiler okurları, coğrafya araştırmacıları, içerik üreticileri ve dünya haritasının bugünkü biçimini anlamak isteyen herkes için temel bir başvuru metni olarak kullanılabilir.

Bu kronoloji ayrıca devlet, egemenlik, bağımsızlık, ulus-devlet, BM üyeliği, dekolonizasyon, Sovyetler Birliği’nin dağılması, Yugoslavya’nın çözülmesi ve 21. yüzyılda yeni devletlerin ortaya çıkışı gibi konulara giriş yapmak isteyenler için bir başlangıç haritası sunar.

İçerik Bilgisi

Bu içerik yaklaşık 4794 kelimeden ve 31554 karakterden oluşmaktadır. Ortalama okuma süresi: 16 dakikadır. Invictus Wiki editoryal ilkelerine uygun olarak hazırlanmış; güvenilir ve doğrulanabilir kaynaklar temel alınarak yayımlanmıştır. Bilgi güncelliği düzenli olarak gözden geçirilir.

Invictus Wiki editoryal ekibini temsil eden kolektif bir yazarlık imzasıdır. IW imzasıyla yayımlanan içerikler; çok kaynaklı araştırma, editoryal inceleme ve tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda hazırlanır.

Bu Yazıyı Paylaşmak İster Misin?